Hans Delbrück

Hans Delbrück (ur. 11 listopada 1848 w Bergen auf Rügen, zm. 14 lipca 1929 w Berlinie) – niemiecki historyk, publicysta i polityk.

Życiorys W latach 1867-1873 studiował historię na uniwersytetach w Heidelbergu, Greifswaldzie i Bonn, a doktorat obronił w 1873 r. u Heinricha von Sybla, na podstawie pracy o średniowiecznym kronikarzu – opacie klasztoru Hasungen. W międzyczasie wziął udział jako ochotnik w wojnie francusko-pruskiej toczonej w latach 1870-1871. W uznaniu odwagi okazanej podczas bitwy pod Gravelotte został awansowany do stopnia porucznika i odznaczony Krzyżem Żelaznym II klasyFaszcza 2024, s. 25-26.. Od 1874 do 1879 r. był wychowawcą pruskiego księcia Waldemara (szóstego dziecka księcia Fryderyka Wilhelma) – późniejszego cesarza Fryderyka III). W 1881 r. habilitował się z historii powszechnej na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie.

Na emeryturę przeszedł w 1921 r. Zmarł w wieku 81 lat. Pochowany został na cmentarzu Grunewald w Berlinie (kwatera: III -1-9/10).

Rodzina W 1884 r. ożenił się z Liną Thiersch, wnuczką Justusa von Liebiga – niemieckiego chemika. Mieli siedmioro dzieci, w tym Maxa – znanego genetyka, biologa, laureata Nagrody Nobla; – prawnika, członka opozycji antyhitlerowskiej, zmarłego w obozie NKWD na terenie Niemiec; a także – działaczkę społeczną i Amnesty International.

Hans Delbrück jako historyk W latach 1881-1895 pracował na Uniwersytecie w Berlinie jako docent prywatny. W 1895 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1896 r. profesorem zwyczajnym i zarazem następcą Heinricha von Treitschkego na posadzie kierownika Katedry Historii Powszechnej. Znaczące były jego badania nad historią wojskowości, którą badał na tle historii politycznej, społecznej, gospodarczej i kulturowej. Na nowo oszacował m.in. skład liczebny antycznych armii, których wielkość w źródłach bywała znacznie zawyżana. Jego nowatorskie podejście badawcze wywoływało spory z innymi historykami i przedstawicielami wojskowej służby historycznej.

Przez lata studiował koncepcje Carla von Clausewitza i początkowo traktował je jako punkt wyjścia dla własnych analiz. Wprowadził rozróżnienie na „strategię zniszczenia” (Niederwerfungsstrategie) i „strategię wyczerpania” (Ermattungsstrategie). Odwoływał się przy tym bezpośrednio do dzieł Clausewitza. Uwagę opinii publicznej przykuwał jego spór z niemieckim Wielkim Sztabem Generalnym, który toczył się wokół kwestii, jaką strategię przyjmował podczas licznych wojen Fryderyk II WielkiFaszcza 2024, s. 111-138..

Delbrück był polihistorem, zajmującym się wszystkimi epokami, począwszy od starożytności aż po wiek XIX. Specjalizował się jednak w dziejach wojskowości antycznej i fryderycjańskiej. Faszcza 2024, s. 139, 170-171.

Hans Delbrück jako polityk Od 1882 do 1885 r. był członkiem pruskiej Izby Posłów (niższej izby pruskiego parlamentu) jako przedstawiciel konserwatystów (Freikonservative Partei). Od 1884 do 1890 r. zasiadał w Reichstagu, także wraz z innymi konserwatystami (Deutsche Reichspartei). Później działał jako publicysta i komentator polityczny.

Mimo iż na początku był związany z liberalnymi konserwatystami, reprezentował często punkt widzenia socjaldemokratów. Popierał projekty ustaw socjalnych i ideę zniesienia kurialnego systemu wyborczego. W swoich poglądach zbliżał się do przedstawicieli socjalizmu z katedry. Przez całe życie odnosił się wrogo do polityki prowadzonej przez Ottona von Bismarcka. Występował też przeciwko antypolskiej polityce Prus.

Od 1883 r. redagował wraz Treitschkem czasopismo „Preußische Jahrbücher”. Stosunki między nimi od początku były napięte z racji odmiennych poglądów politycznych, w związku z czym w 1889 r. Treitschke odszedł z redakcji. Delbrück samodzielnie kontynuował prace nad „Preußische Jahrbücher” do 1919 r.

Nie akceptował agresywnego, pruskiego militaryzmu i nacjonalizmu, jaki nastąpił za panowania Wilhelma II. Popierał jednak politykę kolonialnąNowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. 2, Warszawa 1995, s. 48.. Przez wiele lat zwalczał szowinistyczną politykę Ligi Pangermańskiej i Niemieckiego Związku Marchii Wschodniej (Hakaty)Faszcza 2024, s. 50-51.. W 1915 r. wystosował antywojenną petycję do kanclerza Theobalda von Bethmanna Hollwega. Brał udział w debatach nad strategią wojenną Rzeszy, swoimi wcześniejszymi pracami wywarł bowiem wpływ na ukształtowanie się niemieckiej doktryny wojennej początku XX wieku.

Po wojnie występował energicznie przeciwko forsowanej przez środowiska nacjonalistyczne tezie „ciosu w plecy” (Dolchstoßlegende), jaki mieliby zadać komuniści i Żydzi „niezwyciężonej” niemieckiej armiiFaszcza 2024, s. 65-66.. Krytykował jednocześnie traktat wersalski i wyłączne obciążenie Rzeszy odpowiedzialnością za wybuch wojny oraz kosztami reparacji wojennych. Wraz m.in. z Maxem Weberem podpisał memorandum, w którym argumentowano, iż w 1914 r. Niemcy rozpoczęły wojnę obronną przeciwko carskiej Rosji. Ponadto występował jako rzeczoznawca w komisji śledczej Reichstagu, która miała wyjaśnić przyczyny klęski Niemiec. Poddał wówczas ostrej krytyce strategię przyjętą przez gen. Ericha LudendorffaFaszcza 2024, s. 62-63..

Dzieła Główne dzieło Hansa Delbrücka to: Geschichte der Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte (t. 1-4, Berlin 1900–1920). Wcześniej napisał m.in. dwutomową biografię Augusta Neidhardta von Gneisenaua (Das Leben des Feldmarschalls Grafen Neithardt von Gneisenau, t. 1-2, Berlin 1880) i dwie monografie poświęcone strategii (Die Perserkriege und die Burgunderkriege. Zwei combinierte kriegsgeschichtliche Studien, Berlin 1887; Die Strategie des Perikles erläutert durch die Strategie Friedrichs des Großen, Berlin 1890). W późniejszym czasie ukazały się trzy tomy jego komentarzy do działań niemieckich podczas I Wojny Światowej (Krieg und Politik, t. 1-3, Berlin 1918-1919) i pięciotomowa historia świata (Weltgeschichte, t. 1-5, Berlin 1924-1928).

Przypisy

Bibliografia Michał Norbert Faszcza: Hans Delbrück i narodziny nowoczesnej historii wojskowości. Twórczość – koncepcje – recepcja. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2024. ISBN 978-83-226-4438-6.

Linki zewnętrzne Biogram na www.dhm.de Dzieła Hansa Delbrücka w bibliotece Polona

Kategoria:Niemieccy historycy Kategoria:Historycy wojskowości Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie Kategoria:Niemieccy politycy Kategoria:Posłowie do Reichstagu Kategoria:Pochowani w Berlinie Kategoria:Urodzeni w 1848 Kategoria:Zmarli w 1929