Feliks Parnell

Feliks Parnell, właśc. Feliks Jan Grzybek (ur. 13 grudnia 1898 w Warszawie, zm. 4 kwietnia 1980 w Łodzi) – polski tancerz i choreograf, twórca i kierownik zespołów tanecznych, jedna z najważniejszych postaci polskiej sceny tanecznej pierwszej połowy dwudziestego wieku. Stworzył wiele miniatur, obrazków baletowych, układów tanecznych na potrzeby oper, operetek, kabaretów i rewii. Dysponował niezwykłymi warunkami scenicznymi: był wysoki, dobrze zbudowany i miał wyrazistą twarz oraz był obdarzony zdolnościami aktorskimi. W swojej sztuce tanecznej odrzucał taniec klasyczny na rzecz modernizmu, ekspresjonizmu, elementów akrobatyki, inspiracji tańcami narodowo-ludowymi oraz salonowymi.

mały|280x280px|Rewia Przez dziurkę od klucza w teatrze „Morskie Oko”, scena finałowa pt. Parada gwiazd. Od lewej stoją: Michał Halicz jako Harry Peel, Stanisława Karlińska – Jadwiga Smosarska, Ola Obarska – amerykańska gwiazda, Zizi Halama – Lilian Harvey, Tadeusz Laskowski – Ramon Novarro, Irena Skwierczyńska – Greta Garbo, Feliks Parnell – Gary Cooper, Michał Tatrzański – Vlasta Burian. Siedzą: Ludwik Sempoliński jako Charlie Chaplin, Janina Sokołowska – Jeanette MacDonald, Elżbieta Antoszówna – Miki Mouse

Życiorys Młodość Był synem ogrodnika Jana Grzybka i kwiaciarki Julii z PtaszyńskichAkt chrztu 2/1899, akta parafii rzymskokatolickiej św. Andrzeja w Warszawie, Archiwum Państwowe w Warszawie, sygn. 72/159/0/-/141.. Od 1910 uczęszczał do szkoły baletowej przy Teatrze Wielkim w Warszawie, gdzie uczył się pod kierunkiem Aleksandra Gillerta, Jana Walczaka i Heleny Rządcówny. Od początku wykazywał talent i był angażowany do wstawek baletowych i ról epizodycznych w Warszawskich Teatrach Rządowych, tańczył m.in. taniec holenderski w Rozwódce, w Zabawie dziecięcej, Panu Twardowskim, Jeziorze łabędzim i Szeherezadzie.

Kariera w Rosji W 1915 podczas I wojny światowej wraz z matką i siostrą ewakuował się z Warszawy, zagrożonej przez Niemców. Trafił do Odessy, gdzie początkowo pracował jako fryzjer, nim został zatrudniony przez baletmistrza Antoniego Luzińskiego w miejscowym Teatrze Miejskim. Szybko stał się solistą teatru. Tańczył do przedstawień operowych, m.in. Kniazia Igora, Damy pikowej, Eugeniusza Oniegina, Rigoletta. Latem 1915 i 1916 występował w Petersburgu w teatrze operetkowym Zoołogiczeskij Sad, m.in. w Kapłance ognia, Król się bawi, Nocy miłości, a latem 1917 w Piatigorsku, Żeleznowodsku, Jessentuki oraz Kisłowodzku. W Odessie zaczął współpracę z tancerką Niną Pawliszczewą, którą została jego wieloletnią partnerką taneczną i później żoną.

W sezonie jesiennym 1917, po rezygnacji baletmistrza Luzińskiego z pracy w teatrze odeskim, stał się samodzielnym choreografem. Po rewolucji październikowej miał okazję oglądać w Odessie występy wielu wielkich tancerzy rosyjskich, którzy uciekali z głębi kraju, w tym Michaiła Fokina, i . Zapoznał się także z twórczością austriackiego tancerza Maksa Grubera, przedstawiciela nurtu modernizmu i ekspresjonizmu tanecznego.

Podczas pracy w Odessie pod wpływem własnych doświadczeń oraz obserwacji pracy Antoniego Luzińskiego, Maksa Grubera i innych artystów scen rosyjskich zaczął tworzyć własną filozofię tańca, w której odrzucał styl klasyczny na rzecz modernizmu, ekspresjonizmu, elementów akrobatyki, tańców narodowo-ludowych oraz salonowych.

thumb|left|Feliks Parnell w roli gladiatora, 1927.

Działania wojny domowej w Rosji nie ominęły Odessy, która kilkakrotnie przechodziła z rąk do rąk. Z tego powodu Teatr Miejski funkcjonował z przerwami, a Parnell szukał alternatywnych źródeł przychodu; występował m.in. w odeskiej operetce, w Teatrze Miniatur, w okolicznych miastach, oraz pracował jako rybak. W latach 1920–1921 udał się z trupą artystyczną na tournée po miastach Rosji sowieckiej i podczas pobytu zespołu w Satanowie nielegalnie przekroczył granicę z Polską, po czym wrócił do Warszawy.

Kariera w Polsce

Latem 1921 zaczął występować w Warszawie w teatrach operetkowych, rewiowych oraz kabaretowych i bardzo szybko zdobył ogromną popularność. Początkowo tańczył w teatrach Bagatela, Miraż i Wodewil. W sezonie 1921–1922 występował w Qui Pro Quo, w latach 1922–1924 w Teatrze Nowości oraz 1923–1924 w Teatrze Stańczyk i w 1923 w Teatrze Niebieski Młyn. W sezonach letnich odbywał tournée po Polsce. W Nowościach opracował choreografie m.in. do operetek: Bajadera, Katia tancerka, Księżniczka czardasza, Żółty kaftan.

thumb|Nina Pawliszczewa, Piotr Zajlich i Feliks Parnell, 1928

W 1925 występował z zespołem tanecznym na tournée we Francji, Włoszech, Algierii i Hiszpanii. W październiku 1925 miał wieczór baletowy w Teatrze im. Bogusławskiego w Warszawie, w styczniu i lutym 1926 występował w Łodzi i we Lwowie. W sezonie 1926–1927 był ponownie w zespole Qui Pro Quo.

W latach 1927–1930 był choreografem i solistą Teatru Wielkiego, gdzie układał tańce m.in. do Aidy, Boruty, Carmen, Czarodziejskiego kuranta, Fausta, Giocondy, Halki, Ostatniej baśni Szeherezady, Pulcinelli, Syreny, Tajemnicy Zuzanny.

Od 1930, po rozstaniu z Niną Pawliszczewą, związał się z Zizi Halamą jako partnerką taneczną i życiową. W kolejnych latach para ta stanowiła atrakcję programów warszawskich teatrów rewiowych: Wesoły Wieczór (1930–1931), Morskie Oko (1931–1932), Teatru Polskiego (w operetce Zemsta nietoperza w 1932), Stara Banda (1932–1934), Rex (1933), Cyganeria (1933–34).

thumb|left|Zizi Halama jako Cesarzowa i Feliks Parnell jako Janosik w Wesołym Wieczorze, 1930.

W okresie 1921–1934 współpracował z największymi gwiazdami polskiej rozrywki dwudziestolecia międzywojennego, w tym z Eugeniuszem Bodo, Adolfem Dymszą, Lucyną Messal, Kazimierą Niewiarowską, Hanką Ordonówną, Zulą Pogorzelską, Józefem Redą, Ludwikiem Sempolińskim, Władysławem Szczawińskim czy Mirą Zimińską.

Balet Parnella W 1934 stworzył własny zespół taneczny, znany jako Polski Balet Parnella, a poza granicami kraju pod nazwą Ballet Polonais de Parnell. W pierwszym składzie zespół liczył dziesięcioro tancerzy, byli to: Miła Kołpikówna, Freda Kleszczówna, Czesław Konarski, Janina Leitzkówna, Eugeniusz Papliński, Walery Szajewski, Pola Szmarówna, Władysława Vetter, Mariana Winter. W późniejszym okresie w zespole tańczyli m.in. Witold Borkowski, Danuta Dymiszkiewicz, Nina Dziekanowska, Maria Fabisiak, Olga Glinkówna, Eugenia Grabiszewska, Punia Halama, Zizi Halama, Jerzy Kapliński, Zbigniew Kiliński, Zula Krasnowiecka, Kazimierz Maciaszczyk, Józef Marciniak, Stanisław Miszczyk, Feliks Sadowski, Tadeusz Sutt, Irena Szymańska, Irena Topolnicka, Tadeusz Woliński, Wacław Zwoliński. Dyrygentem był Jerzy Silich, a scenografami Józef Galewski, Wanda Jewniewiczowa, Stefan Norblin, Feliks Topolski i Józef Wodyński. Tymczasowo z baletem współpracowała także Hanka Ordonówna, która występowała w przerwach między miniaturami tanecznymi.

thumb|Zespół Polskiego Baletu Parnella w Krakowie. Parnell pierwszy z lewej w drugim rzędzie, 1936.

Balet Parnella prezentował miniatury taneczne, które czerpały inspiracje ze sztuk pięknych, sportu, pracy fizycznej, polskiej tradycji i obyczajowości. Często zawierały motywy fabularne odwołujące się do obrzędów, podań i piosenek ludowych. Debiut zagraniczny zespołu miał miejsce w Paryżu w Opéra-Comique, a w następnej kolejności formacja występowała w Berlinie w . W kolejnych latach zespół występował na licznych scenach w Polsce, Austrii, Belgii, Bułgarii, Francji, Holandii, Jugosławii, Niemczech, Rumunii, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Włoszech.

W 1936 zespół – jako oficjalna reprezentacja Polski – zajął pierwsze miejsce w Międzynarodowym Konkursie Tanecznym, towarzyszącym XI Olimpiadzie w Berlinie, pokonawszy reprezentacje 33 innych krajów. Podczas konkursu prezentowano miniatury Lajkonik krakowski, Wesele łowickie, Umarł Maciek, umarł oraz Dożynki.

Lata II wojny światowej Niedługo przed wybuchem II wojny światowej Parnell przeprowadził się do Zakopanego, gdzie otworzył pensjonat Halama. Początek II wojny światowej zastał go jednak w Warszawie, gdzie przygotowywał się do występów w teatrze Tip-Top. Z Warszawy wyjechał do Kowla, a potem do Wilna, stąd ostatecznie wrócił do Zakopanego. Po kilkumiesięcznej przerwie w aktywności artystycznej, w 1940 rozpoczął pracę w Teatrze Nowości w Warszawie, występował też w Teatrze Muzycznym. Ten okres w jego karierze jest uważany za kontrowersyjny ze względu na uchwałę konspiracyjnego ZASP zabraniającą członkom związku występowania w teatrach organizowanych przez Niemców.

W Teatrze Nowości pracował do wybuchu powstania warszawskiego. Podczas powstania wyszedł z miasta z ludnością cywilną i trafił do obozu przejściowego w Pruszkowie, a stamtąd do swojego pensjonatu w Zakopanem, zajętego przez wojsko niemieckie. Parnell został w nim zatrudniony na stanowisku palacza i kucharza. W Zakopanem został jednak aresztowany i jako podejrzanego o udział w powstaniu wysłano go do Niemiec przez Kraków. Parnell zdołał jednak uciec z pociągu i wrócić do Zakopanego, gdzie ukrywał się aż do wyzwolenia miasta.

Po 1945 thumb|Afisz z 1946 reklamujący Balet Parnella

W sierpniu 1945 opracował tańce do opery Hrabina na otwarcie sceny operowej w krakowskim Teatrze im. Słowackiego. W tym samym roku odtworzył swój zespół baletowy i wystąpił z nim w kilkudziesięciu miastach Polski. W tym okresie poznał Marię Łapińską, z którą wziął ślub w 1947 i która została solistką w jego zespole. W 1947 rozwiązał zespół i wrócił do Warszawy, gdzie został zaangażowany jako choreograf w Ludowym Teatrze Muzycznym. W 1947 na deskach teatru Roma w Warszawie zaprezentował szokujący tematem, formą i czasem występu balet inspirowany tematyką obozów koncentracyjnych. W sezonie 1949–1950 był kierownikiem baletu i solistą w Operze Wrocławskiej.

W sezonie 1950–1951 był solistą i choreografem w Operze Warszawskiej, gdzie tańczył tytułowego Pana Twardowskiego i opracował wstawkę taneczną do opery Hrabina. W okresie 1951–1953 współpracował z Teatrem Muzycznym Syrena w Warszawie. Od 1951 sporadycznie współpracował z Zespołem Pieśni i Tańca Wojska Polskiego. W latach 1954–56 piastował stanowisko kierownika baletu, choreografa i solisty w Teatrze Wielkim w Poznaniu, gdzie opracował choreografię do Legendy Bałtyku, Barona cygańskiego i Pana Twardowskiego. Wystawa Pana Twardowskiego z 1955 zadziwiła publiczność nowością koncepcji i bogactwem pomysłów. Spektakl ten jest uważany za jedno z najważniejszych dzieł powojennego baletu polskiego.

W 1956 popadł w konflikt z dyrekcją poznańskiej opery, która wbrew jego woli zmieniła obsadę w przedstawieniach. Na zaproszenie Sabiny Nowickiej przeniósł się do Łodzi, gdzie od sezonu 1956–57 tworzył zespół baletowy na potrzeby Opery Łódzkiej. Zorganizował Studio Baletowe, gdzie uczył tańca kandydatów do zespołu baletowego. Na scenie Teatru im. S. Jaracza w Łodzi dwukrotnie wystawił tzw. Parady Parnella, w skład których weszło wiele jego przedwojennych miniatur choreograficznych. W 1958 występował z łódzkim zespołem we Francji i Anglii.

thumb|Feliks Parnell

W 1959 wystawił w Operze Warszawskiej swoją wersję Pana Twardowskiego, a następnie wrócił do Łodzi, gdzie opracował m.in. balety Giselle, Fontannę Bachczysaraju i Coppelię oraz wstawki taneczne w wielu operach. Gościnnie występował w warszawskim Teatrze Wielkim, gdzie występem w Tańcach połowieckich (1962) zakończył karierę taneczną. W 1964 został wysłany na emeryturę.

8 marca 1965 w Sali Kongresowej w Warszawie obchodził jubileusz 50-lecia pracy artystycznej. Do 1978 sporadycznie współpracował z teatrami muzycznymi w Gdyni, Łodzi i Szczecinie.

thumb|Nagrobek Feliksa Parnella na łódzkim cmentarzu św. Józefa przy ulicy Ogrodowej.|lewo

Zmarł 4 kwietnia 1980 w Łodzi i został pochowany na Starym Cmentarzu przy ul. Ogrodowej w Łodzi.

Filmografia