thumb|Prusy – obszar, na którym wykształciło się prawo chełmińskie i głównie w nim oddziaływało. thumb|Hermann von Salza, wielki mistrz zakonu krzyżackiego i pierwotny wystawca przywileju chełmińskiego w 1233 r. thumb|Siemowit III, książę mazowiecki, przenosi z prawa polskiego na prawo chełmińskie wieś Łącko (1371). Prawo chełmińskie (, ) – odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1233 w Chełmnie i Toruniu, używana głównie na Pomorzu Wschodnim, Prusach, Mazowszu, Warmii, Podlasiu i w ziemiach chełmińskiej i dobrzyńskiej, a sporadycznie także na Kujawach, Krajnie, Żmudzi i w Małopolsce.
Historia Wstęp Cytując Zbigniewa Zdrójkowskiego, „prawo chełmińskie ze swoimi licznymi pomnikami było tym, które na terenie ziem dawnej Rzeczypospolitej przedrozbiorowej stworzyło największą ilość norm prawnych, przerastających swoją liczebnością wszystkie inne zbiory normy prawne nie wyłączając głośnych statutów litewskich”Zdrójkowski Z., Zarys dziejów prawa chełmińskiego 1233-1862. Studium na siedemsetpięćdziesięciolecie wydania przywileju chełmińskiego oraz lokacji miast Chełmna i Torunia, Toruń 1983, s. 7..
Na skutek zarządzenia Kazimierza Jagiellończyka od 1476 obowiązywało wszystkich mieszkańców Prus Królewskich (także szlachtę). Najstarsze dokumenty to Kulmer Handfeste Hermanna von Salzy z 28 grudnia 1233 i Alte Kulm z XIV wieku. Nigdy nie uzgodniono oficjalnej kodyfikacji. W praktyce stosowano głównie wydane drukiem projekty kodyfikacji z lat 1566, 1580 oraz 1594.
Na Warmii w początkowym okresie kolonizacji oraz na wschodnich obrzeżach dominium biskupiego (bardziej narażonego na najazdy Litwinów) nadawano ziemię ludności pruskiej, tworząc wsie służebne na prawie pruskim. Zazwyczaj nadania takie były niewielkie – po kilka włók (mniejsze niż w przypadku wsi czynszowych na prawie chełmińskim). Mieszkańcy wsi na prawie pruskim zobowiązani byli do służby zbrojnej (na rzecz biskupa) oraz płacili niewielki czynsz rekognicyjny (wosk, 6 denarów chełmińskich oraz płużne). Dopiero za takim „ochronnym” pasem wsi służebnych na prawie pruskim prowadzono akcję kolonizacyjną, zakładając wsie czynszowe na prawie chełmińskim. Czasem w nowo założonej wsi na prawie chełmińskim wyodrębniano majątek służebny na prawie pruskim (np. Zawidy). Właściciele majątków na prawie pruskim (wieś pruska, dwór pruski) w dominium warmińskim stanowili trzon siły zbrojnej biskupaB. Koziełło-Poklewski, Kolonizacja – dominium warmińskie, w: Biskupiec z dziejów miasta i powiatu, Pojezierze, Olsztyn 1969, s. 48–60..
Na prawie chełmińskim jedna służba zbrojna przypadała na 20-40 włók ziemi, na prawie pruskim jedna służba zbrojna przypadała na 2-4 włóki. Prawo pruskie dopuszczało do dziedziczenia tylko synów, w przeciwieństwie do prawa chełmińskiego, w którym dziedziczyły także córki i krewni linii bocznej. Dla osadników korzystniejsze było lokowanie wsi na prawie chełmińskim (mniejsze obciążenie wojskowe i większe prawa dziedziczenia). W wieku XV i XVI, po wyludnieniu wielu wsi na Warmii, w czasie ponownej kolonizacji wsi (głównie ludnością polską z ziemi chełmińskiej i północnego Mazowsza), wsie nadawano na prawie magdeburskim – różniło się od prawa chełmińskiego tym, że dopuszczało do dziedziczenia jedynie w linii męskiej (w razie braku męskiego potomka ziemia wracała do nadającego – na Warmii do biskupa).
W Prusach Książęcych sądowe prawo chełmińskie uchylono landrechtem w 1620. W Prusach Królewskich obowiązywało aż do rozbiorów. Prawo chełmińskie dawało duże korzyści i zapewniało wiele swobód, było na początku m.in. narzędziem ściągnięcia osadników niemieckich na tereny zakonu krzyżackiego, ale również z Polski, Niderlandów, Danii, Anglii i innych krajów. Jego łamanie przez zakon było jedną z głównych przyczyn powstania Związku Pruskiego i jego poddania się Polsce, w wyniku czego Polska odzyskała dostęp do morza w roku 1466.
Tło historyczneZdrójkowski Z., Zarys dziejów prawa chełmińskiego 1233-1862. Studium na siedemsetpięćdziesięciolecie wydania przywileju chełmińskiego oraz lokacji miast Chełmna i Torunia, Toruń 1983, s. 11–13. Na początku XIII w. polski Kościół podjął akcję chrystianizacyjną ziem pruskich. Jeden z mnichów cysterskiego klasztoru w Łeknie, Chrystian, uzyskał w 1215 r. na Soborze Laterańskim IV z rąk papieża Innocentego III godność biskupią i jurysdykcję kościelną nad całymi Prusami. Z politycznych powodów, chrystianizację tych ziem popierał książę Konrad mazowiecki. W latach 1217–1223 odbyło się nawet kilka lokalnych wypraw krzyżowych mających na celu stłumienie reliktów pogaństwa, które często wywoływały aktywny opór tamtejszej ludności. Umocniło to polskie granice na ziemi chełmińskiej i pograniczach Mazowsza, jednakże trudności w utrzymaniu stałego wojska na granicach Polski z ziemiami pruskimi zostały wykorzystane przez niemieckich duchownych będących doradcami Konrada mazowieckiego. Zasugerowano, by ten sprowadził na te tereny Zakon krzyżacki. W lutym 1226 r. Konrad mazowiecki zawarł wstępną umowę z Krzyżakami. Gotów był oddać im Ziemię Chełmińską w użytkowanie, zachowując jednak prawa zwierzchnie nad nimi. Hermann von Salza, wielki mistrz krzyżacki, a zarazem wybitny dyplomata i doradca cesarza Fryderyka II Hohenstaufa, dostrzegł możliwości płynące z układu z księciem Konradem, mianowicie możliwość utworzenia w przyszłości własnego, zakonnego państwa krzyżackiego. W marcu 1226 r. cesarz potwierdził na wniosek von Salzy wyżej wymienioną umowę wstępną, nadając tym samym ziemiom podarowanym Krzyżakom przez Konrada immunitety ekonomiczne i sądowe. Należy pamiętać, że cesarz miał takie prawo, ponieważ zgodnie z ówczesnymi poglądami do władzy cesarskiej należało dysponowanie wszystkimi ziemiami pogańskimi. Sytuacja ta unaoczniła oczywisty cel przyświecający Krzyżakom, wbrew złudzeniom Konrada mazowieckiego. W 1228 r. doszła do skutku formalna darowizna ziemi chełmińskiej. Zakon w drodze kolejnych umów, m.in. ze wspomnianym wyżej biskupem Chrystianem, otrzymał uprawnienia majątkowe i dziesięcinne, potwierdzone w 1230 r. przez samego papieża. W 1231 r. Krzyżacy zawarli kolejną ważną umowę z biskupem Chrystianem – w myśl jej postanowień po zdobyciu całej ziemi chełmińskiej jedna trzecia jej terytorium miała przejść na własność Zakonu wraz z uprawnieniami władczymi. Wskutek nie tylko sprawnej akcji dyplomatycznej, ale i niezależnych od ich woli wydarzeń (jak np. popadnięcie biskupa Chrystiana w pruską niewolę), Krzyżacy wkrótce stali się dysponentami większości ziem pruskich. Chcąc utrzymać przy życiu swoje państwo, musieli oni skolonizować zdobyte terytorium, zamieszkałe dotąd tylko przez ludność polską i staropruską. Należało stworzyć atrakcyjne warunki, które przyciągnęłyby na te tereny także ludność niemiecką i innych krajów z zachodniej Europy. Narzędziem do tego działania stało się prawo. 28 grudnia 1233 r. wydano w Chełmnie lokacyjny przywilej chełmiński (wydany w języku łacińskim Jus Culmense, historyczna nazwa w j. niemieckim Culmer Handfeste). Przywilej obejmował jednocześnie dwa miasta: Chełmno oraz Toruń.
Przywilej chełmińskiZdrójkowski Z., Zarys dziejów prawa chełmińskiego 1233-1862. Studium na siedemsetpięćdziesięciolecie wydania przywileju chełmińskiego oraz lokacji miast Chełmna i Torunia, Toruń 1983, s. 14–20. Dokument ten, wystawiony w 1233 r. przez wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, Hermanna von Salzę, zapoczątkował rozwój chełmińskiej odmiany lokacyjnego prawa niemieckiego. Najstarszy zachowany oryginał przywileju (a konkretnie dwa równobrzmiące egzemplarze) datuje się na rok 1251. Z jego treści można bezpośrednio wnioskować, że nie był on pierwszym chronologicznie, lecz zastępować miał oryginał z 1233 r. utracony na skutek spalenia się. Jeden z tych egzemplarzy obecnie zdeponowany jest w Archiwum Państwowym w Toruniu. Drugi znajduje się w Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego w Berlinie. Gwido Kisch, jeden z wydawców przywileju, miał wyrazić pogląd, że jego treść odbiega znacznie od przeciętnych przywilejów lokacyjnych miejskich i że jest on rzeczywiście swoistą Magna Charta Libertatum wszystkich późniejszych stanów zakonnego państwa krzyżackiego. Przykładami uzasadniającymi takie stanowisko, a zaczerpniętymi z treści przywileju mogą być: ustanowienie odrębnego sądu wyższego prawa niemieckiego w Chełmnie, zamiar powołania rady miejskiej (wyrażony na 11 lat przed powołaniem rady miejskiej w Magdeburgu), wymierzanie kar przez sądy chełmińskie w wysokości o połowę mniejszej niż przez sądy magdeburskie, wprowadzenie tzw. sukcesji flamandzkiej w prawie spadkowym. Odrębności w porównaniu z prawem magdeburskim było znacznie więcej. Jest to o tyle ciekawe, że jednym ze świadków wystawienia przywileju był ówczesny burgrabia magdeburski. Zdrójkowski stoi na stanowisku, że przeważyły tu wpływy protektora Zakonu Krzyżackiego – Henryka Brodatego, który w tym czasie „był w bardzo złych stosunkach z Magdeburgiem”.
Powstawanie prawa chełmińskiegoUruszczak W., Historia Państwa i Prawa Polskiego, Tom I (966-1795), wyd. Wolters Kluwer SA, Warszawa 2015, s. 88. Początki kształtowania się tej odmiany niemieckiego prawa lokacyjnego datuje się na rok 1233, kiedy to ówczesny wielki mistrz zakonu krzyżackiego – Hermann von Salza – nadał je dla miast Chełmna (stąd też nazwa – prawo chełmińskie) oraz Torunia. Najstarszym, podstawowym źródłem prawa chełmińskiego było der Alte Kulm (pl. Stare prawo chełmińskie), którego liczne rękopisy zachowały się do dziś; zbiór ten zawierał przeróbki orzeczeń i wyjaśnień (tzw. ortyli) sądu ławniczego w Magdeburgu, wzbogacone o przepisy także innego pochodzenia (np. fragmenty Zwierciadła saskiego). Der Alte Kulm nie stanowiło kompletnego źródła prawa, dlatego musiało być wspomagane przez prawo zwyczajowe, co w wielu przypadkach oznaczało konieczność posiłkowania się orzeczeniami miejskich sądów ławniczych. Pierwsze spisy zwyczajowego prawa chełmińskiego jako takie, pojawiły się dopiero po roku 1400. Niektórzy historycy uważają spisany w Gdańsku Landläufige Kulmische Recht jako ważny przykład takiego dzieła.
Przeobrażenia społeczne, kulturalne, gospodarcze i polityczne, które następowały w toku polskiej historii doprowadziły do licznych modyfikacji prawa chełmińskiego. Te ważniejsze z ówczesnego, jak i dzisiejszego punktu widzenia nazywamy rewizjami prawa chełmińskiego (p. niżej).
Rewizje prawa chełmińskiego Wstęp Do wydarzeń mających charakter przyczyn modyfikacji ius culmense zaliczyć z pewnością należy włączenie Prus Królewskich do Królestwa Polskiego w 1466 r. (patrz: pokój toruński)Uruszczak W., Historia Państwa i Prawa Polskiego, Tom I (966-1795), wyd. Wolters Kluwer SA, Warszawa 2015, s. 173–174..
W 1474 r. prawo chełmińskie stało się prawem powszechnie obowiązującym w Prusach Królewskich (poza Warmią). Jego treść była czerpana z wielu rozproszonych źródeł, często posiadających przepisy sprzeczne ze sobą. Wymusiło to ujednolicenie i skodyfikowanie tego prawa. Pierwsze takie próby przeprowadzano w latach 1526, 1534, 1540 i 1542; zakończyły się one fiaskiemZdrójkowski Z., Zarys dziejów prawa chełmińskiego 1233-1862. Studium na siedemsetpięćdziesięciolecie wydania przywileju chełmińskiego oraz lokacji miast Chełmna i Torunia, Toruń 1983, s. 31..
Rewizje lidzbarskieZdrójkowski Z., Zarys dziejów prawa chełmińskiego 1233-1862. Studium na siedemsetpięćdziesięciolecie wydania przywileju chełmińskiego oraz lokacji miast Chełmna i Torunia, Toruń 1983, s. 33–35.