Chrześcijańskie wyznania wiary

thumb|Procesja świętych męczenników (Sant’Apollinare Nuovo, Rawenna 526). Męczeństwo jest uznawane za najdoskonalsza formą złożenia wyznania wiary thumb|Wierzę w Boga wśród innych modlitw wydrukowanych po polsku w 1475 roku we Wrocławiu. Ilustracja z Encyklopedii staropolskiej Zygmunta Glogera Chrześcijańskie wyznania wiary lub symbole wiary, to zazwyczaj krótkie i zwięzłe, układane przez wspólnotę uczniów Chrystusa zbiory podstawowych wierzeń. Tradycja spisywania krótkich formuł wyznania wiary sięga czasów apostolskich, szereg z nich można odnaleźć już w pismach nowotestamentalnych.

Oficjalne wyznanie Wiary Kościoła katolickiego to Skład Wiary nicejsko-konstantynopolitański (Credo)tekst łaciński i polski: https://sanctus.pl/index.php?grupa=116&podgrupa=117#z13. Tekst ten jest powszechnie używany przez wszystkie Kościoły chrześcijańskie tak Wschodu jak i Zachodu.

Historia Najstarsza polska wersja drukowana tekstu ukazała się w 1475 roku we Wrocławiu. Została wydrukowana wraz z modlitwą „Ojcze nasz” i „Zdrowaś Mario” w tzw. „Statutach Elyana” (łac. „Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium”) opublikowanych w pierwszej oficynie wrocławskiej Kaspra Elyana.

Znaczenie symboli wiary Zastosowanie chrzcielne Najwcześniejsze teksty wyznań wiary służyły jako rodzaj osobistej deklaracji wiary w to, co przyjmowało się wraz ze chrztem. Treść oczywiście nie była dowolnie dobierana przez osobę chrzczoną, lecz była odpowiedzią na apostolski kerygmat, zwiastujący tajemnice Chrystusa i Kościoła. Teksty wyznań w poszczególnych wspólnotach lokalnych, zazwyczaj bardzo krótkie by były łatwe do zapamiętania dla ludzi niewykształconych, wyrażały wspólną wiarę całej wspólnoty Kościoła powszechnego (Ekklesia katholiké). W każdym miejscu Oikumene, w każdym Kościele należącym do świata chrześcijańskiego wyznawano jedną, wspólną wiarę. Ułożone według schematu trynitarnego wczesne wyznania wiary z II w., jak Wyznanie wiary z Listu Apostołów, czy Wyznanie wiary z Der-Balizeh, pokazują jak od samego początku chrześcijaństwa treścią tej wiary była Trójca Święta. Są one echem tych pierwszych wyznań wiary, które były odpowiedzią na kerygmat apostolski (por. Rz 10,9), a jeszcze wcześniej reakcją na nauczanie samego Jezusa, objawiającego tajemnicę swojej Osoby i swej zbawczej misji (por. J 6,35-38Odpowiedział im Jezus: Jam jest chleb życia. Kto do Mnie przychodzi, nie będzie łaknął; a kto we Mnie wierzy, nigdy pragnąć nie będzie. Powiedziałem wam jednak: Widzieliście Mnie, a przecież nie wierzycie. Wszystko, co Mi daje Ojciec, do Mnie przyjdzie, a tego, który do Mnie przychodzi, precz nie odrzucę, ponieważ z nieba zstąpiłem nie po to, aby pełnić swoją wolę, ale wolę Tego, który Mnie posłał.).

Wraz z krzepnięciem życia pierwotnych wspólnot chrześcijańskich, wyznanie wiary szybko nabrało charakteru streszczenia katechezy przedchrzcielnej. Wtedy też – z powodów praktycznych – formuły wyznań zaczęły mieć postać pytań. Kandydat-katechumen wyznawał wobec Kościoła wiarę, którą od tegoż Kościoła otrzymał i z jaką zamierzał przyjąć chrzest. Ten chrzcielny charakter wyznania wiary tłumaczy, dlaczego w pierwszych, najstarszych formułach nie ma w ogóle mowy o Eucharystii – wtajemniczano w nią dopiero po wyznaniu wiary, a dokładniej już po samym chrzcie. left|thumb|Baptysterium z VI w. dla chrztu przez zanurzenie, Nocera Superiore we Włoszech Powiązanie wyznania wiary ze chrztem widać u Św. Cypriana (zm. 258). Mówił on o udzielaniu chrztu za pomocą symbolu (symbolo baptizare) i odnosił formułę wyznania do pytań chrzcielnych. W IV w. katechezy przed-chrzcielne były ułożone według planu, który korespondował z kolejnością prawd wiary zawartych w symbolu, jak np. katechezy Cyryla Jerozolimskiego, Jana ChryzostomaPor. czy Teodora z Mopsuestii. Św. Ambroży i Augustyn z Hippony komentowali go w trakcie katechumenatu, na etapie kiedy katechumeni otrzymywali symbol wiary – traditio symboli.

Zastosowanie doktrynalne Wraz z pojawieniem się wśród ochrzczonych poważnych heterodoksalnych poglądów w odniesieniu do najważniejszych prawd chrześcijaństwa, formuły wyznania wiary zaczęły być używane jako narzędzie obrony przeciw błędom. Dlatego w ciągu pierwszych stuleci, oprócz pełnienia ważnej roli w przygotowaniu do chrztu, stały się one także zasadą wiary, kartą wspólnoty Kościoła, mającą strzec ortodoksji jej członków.

Do zmiany punktu ciężkości dołożyło się stopniowe odchodzenie od katechumenatu. Zanikł on zupełnie na przełomie VIII i IX wieku, a wraz z nim katecheza chrzcielna dokonywana ustnie w kontekście liturgicznymPor. J. Auginet, Catechesis, w: . Credo zaczęło służyć jako pisemne źródło pomocne do sprowadzania błędnowierców na właściwe drogiPor. P.-Th. Camelot, Creeds, w: Por. powiedzenie C.H. Turnera: Starożytne wyznania wiary były wyznaniami dla katechumenów, nowe wyznania wiary były wyznaniami dla biskupów. W tym celu, w poszczególnych regionach, dodawano do wyznań pewne prawdy, których nie było w symbolach używanych w innych regionach.

Zastosowanie eucharystyczne Kolejnym krokiem po uzyskaniu przez wyznanie wiary roli reguły ortodoksyjności, ustalanej przez biskupów, synody i sobory, było włączenie go do Eucharystii. Uznaje się, że zwyczaj odmawiania Symbolu nicejskiego w czasie liturgii eucharystycznej jako pierwszy wprowadził Piotr Folusznik, który był patriarchą Antiochii w latach 471 – 488. Z Syrii ten zwyczaj liturgiczny został przeniesiony na chrześcijański Zachód i tam się rozprzestrzenił, poczynając od Hiszpanii.

«Symbol» wiary jako wtajemniczenie W Kościele łacińskim bardzo wcześnie na określenie wyznania wiary zaczęto używać słowa symbol. Prekursorami byli Tertulian, który znany jest jako ojciec teologicznej terminologii łacińskiej, i Cyprian.

Do słownika teologicznego Kościołów wschodnich słowo to trafiło dopiero w połowie IV wieku. Wcześniej wyznania wiary nazywano wykładem wiary ( μάθημα /mathema/, έκθεσις πίστεως /ekthesis pisteos/). Jako jeden z pierwszych terminu symbol użył synod w Laodycei (kan. 7). Użycie tego słowa pisarze tłumaczyli tym, że był to znak rozpoznania, formuła wtajemniczenia. Symbol wiary był formułą, poprzez którą wtajemniczano katechumenów w wiarę oraz znakiem ukazującym, że jest ona prawdziwa. Inni autorzy, jak Augustyn z Hippony, widzieli w symbolu skrót prawdziwej wiaryPor. Kazanie 213,1.

Wyznanie wiary a zbawienie Zgodnie ze słowami św. Pawła o tym, że wyznawanie ustami wiary prowadzi do zbawienia (Rz 10,9), zarówno w sensie liturgicznym jak doktrynalnym, wyznanie wiary jest rzeczywistością ściśle powiązaną ze zbawieniem. Przy chrzcie, ortodoksja wyznania może być nawet kwestią ważności sakramentu. W rozumieniu wyznania jako reguły wiary, poprawność dogmatyczna – zgodnie ze starodawną zasadą lex orandi, lex credendi (reguła modlitwy regułą wiary) – jest świadectwem duchowej prawdziwości modlitwy. W skrajnych przypadkach, odstępstwo od ortodoksji wiary może być znakiem duchowego odstępstwa od Chrystusa i dania wiary komuś, kto się za niego podaje – antychrystowi. Tomasz z Akwinu nauczał, że diabeł najpierw próbował zniszczyć dzieło Chrystusa w świecie przez tyranów – despotów, którzy zabijali cieleśnie chrześcijan jako męczenników, następnie zaś przez heretyków, dzięki którym wielu wiernych zabijanych jest przez szatana duchowoPor. Tomasz z Akwinu, Contra errores Graecorum, Pars 2, Prologus. Polski przekład: Sprostowanie błędów greckich, w: Tenże, Dzieła wybrane, przeł. i opr. J. Salij OP, Poznań 1984 Wydawnictwo „W drodze”..

To powiązanie wyznań wiary z tajemnicą odkupienia tłumaczy dramatyczne sytuacje w Kościele, gdy wokół pewnych prawd wiary powstają długotrwałe nieraz konflikty. Jednym z pierwszych tego typu konfliktów był spór znamienitego teologa, św. Hipolita (II w.), z kolejnymi biskupami Rzymu. Również fakt, że w okresie Reformacji w obronie ortodoksji wiary wiele osób dobrowolnie poniosło śmierć, nie chcąc się wyrzec prawd wiary katolickiej. W samej Anglii jest obecnie ponad 350 beatyfikowanych męczenników katolickich tego okresu. Gdy, z kolei, na krótko władzę przejęła katolicka królowa, na śmierć gotowi byli ci, którzy chcieli widzieć Anglię protestancką. W tym świetle można także próbować zrozumieć trwający do dziś spór o Filioque. A także przygotowanie i wygłoszenie w 1968 r. przez Pawła VI Wyznania wiary Ludu Bożego.

Historyczny rozwój wyznań wiary Nowy Testament i Ojcowie apostolscy Wyznania spotykane w Nowym Testamencie dotyczą Chrystusa jako Syna Bożego i Pana (1 Kor 12,3: κύριος Ιησους /kyrios Iesous/. Tak w Rz 10,9; Hbr 4,14; 1 J 4,15. Dzieje Apostolskie 8,37 (tekst zachodni) przekazują wyznanie wiary wysokiego urzędnika królowej etiopskiej, którego diakon Filip spotkał na drodze w Samarii:

Tym wyznaniom często towarzyszyło przywołanie wydarzeń z życia Jezusa, których lista była stała: Jego dziewicze poczęcie, ukrzyżowanie za Poncjusza Piłata, Jego zmartwychwstanie (por. 1 Kor 15, 3-5). Znajdujemy je także w listach Ignacego Antiocheńskiego: Do Efezjan 18,2; Do kościoła w Smyrnie I; Do kościoła w Trallach 9,1; Do Magnezjan II.

Znane są też formuły wiary z dwoma członami, odwołujące się do Boga Ojca oraz do Jezusa Chrystusa np. 1 Kor 8,6 i 2 Tm 4,1. Oto przekład dosłowny wyznania zapisanego przez św. Pawła w liście do wspólnoty w Koryncie, oddający zwięzłość formuły i paralelizm między wyznaniem wiary w Ojca i Syna. Apostoł przeciwstawiając się politeizmowi panującemu w społeczeństwie, wyznaje:

Występują też formuły trynitarne, odwołujące się do nakazu Jezusa, by udzielać chrztu w Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Mt 28,19 – np. u św. Pawła: 2 Kor 13,13 a także u Ojców apostolskich: w Liście św. Klemensa 58,2 oraz u Ignacego Antiocheńskiego w Liście do Magnezjan 13,1.2Por. przekład polski w: .

Ojcowie Kościoła Wyznania chrzcielne Wyznania II-go wieku były echem pierwotnych wyznań, tych powstałych z apostolskiego kerygmatu, zwiastującego i objawiającego tajemnice Chrystusa. Dwa przykłady krótkich tekstów wyjaśniają, jak bardzo prawdy wiary już wtedy były przekazywane w połączeniu z tajemnicą Trójcy Świętej. We wczesnym dziele o nazwie List Apostołów, powstałym w Azji Mniejszej ok. 160-170 r., znajdujemy następującą formułę wyznania:

Formuła wyznania wiary z Der-Balizeh w Egipcie, najprawdopodobniej z II w., mogła stanowić część rytuału liturgicznego. Znajduje się ona na jednym z papirusów odnalezionych w tej miejscowości w Górnym Egipcie:

Wyznania prywatne W następujących pismach Ojców apologetów znajdujemy wyznania wiary, które są ich osobistą refleksją teologiczną: 1 Apologia 61 św. Justyna, Adversus Haereses I,10.1 Ireneusza z Lyonu czy Tertuliana De praescriptione heareticorum13Wydanie krytyczne: Tertuliani Opera, Pars I. Opera Catholica. Adversus Marcionem. ed. E. Dekkers, R. Willems, R. F. Refoulé, G.F. Diercks, Aem. Kroymann, Brepols, CCL 1, Turnhout 1954. i De virginibus velandis 1Wydanie krytyczne: Tertuliani Opera, Pars II. Opera Montanistica, wyd. E. Dekkers, Brepols CCL 2, Turnhout 1954. . Wymienione wyznania wiary były bardziej rozwinięte, wzbogacone o treści wiary i, podobnie jak czyniono to wcześniej, ułożone w schemacie trynitarnym, w ramach którego Ojcowie umieszczali rozbudowane wyznanie wiary w Chrystusa. Mają odniesienie do chrztu, jednak nie są wyznaniami chrzcielnymi. Ale nawet będąc prywatną refleksją, z założenia wyrażają regułę wiary Kościoła, regula veritatis. Z zastrzeżeniem Ireneusza z Lyonu (ok. 140-202), że nie formuła czy tekst jest regułą wiary lecz sama wiara (Adv. Haer. II, 28,1). Jednak w następnych dziesięcioleciach zaczęto podchodzić do symboli jako do tekstów normatywnych. Prawdopodobnie właśnie na Soborze w Nicei doszło do utożsamienia tych dwóch rzeczywistości.

Augustyn z Hippony podkreślał, że nie chce interpretować Pisma Świętego bez umocowania w społeczności Kościoła:

Symbole strzegące ortodoksji wiary