Panny z Wilka – opowiadanie Jarosława Iwaszkiewicza, wydane w 1933 w Warszawie przez wydawnictwo Gebethner i Wolff, razem z opowiadaniem Brzezina. Bohaterowie i wydarzenia utworu były inspirowane osobami, z którymi pisarz przebywał w dworach w Byszewach i Skoszewach. W 1979 roku na podstawie opowiadania powstał film Panny z Wilka w reżyserii Andrzeja Wajdy.

Wiktor Ruben, po śmierci przyjaciela, wyjeżdża na wieś, gdzie zatrzymuje się w majątku Wilko, miejscu związanym z jego młodością. Podczas pobytu odnawia znajomości z mieszającymi tam kobietami, jednak zauważa, że czas wszystko zmienił, a jego uczucia nie są już tak silne jak kiedyś. Wiktor uświadamia sobie, że nie da się powrócić do minionych chwil, ani odtworzyć dawnych emocji. Ostatecznie opuszcza Wilko, rozumiejąc, że przeszłość istnieje już tylko we wspomnieniach, a jej wyidealizowany obraz był złudzeniem.

Młodość w opowiadaniu ukazana jest jako czas intensywnych przeżyć, który z perspektywy lat zostaje wyidealizowany i zniekształcony przez pamięć. Powrót Wiktora do Wilka uświadamia mu, że nie da się odtworzyć dawnych emocji ani relacji, a przeszłość jest jedynie konstruktem umysłu. Bohater dostrzega nieuchronność przemijania, zmieniło się zarówno otoczenie, jak i on sam, a utraconych szans nie można odzyskać. Motyw śmierci podkreśla kruchość życia i pamięci, ukazując zarówno fizyczny koniec istnienia, jak i zanik uczuć oraz dawnych doświadczeń.

Okoliczności powstania utworu Pomysł na opowiadanie i pierwsze szkice powstały w willi „Atma” w Zakopanem. W kwietniu 1934 roku Iwaszkiewicz wyjechał na Sycylię, aby spotkać się z malarzem Józefem Rajnfeldem. 11 kwietnia zameldował się w hotelu Grand Hotel Des Ètrangers w Syrakuzach. W tym samym miejscu francuski pisarz André Gide pracował nad i . Rajnfeld przesłał mu telegram z prośbą o pieniądze na podróż. Z powodu chłodnej pogody, od 11 do 15 kwietnia, pisarz spędził większość czasu w hotelu, gdzie pisał Panny z Wilka. Po spotkaniu się z Rajnfeldem wrócił do Warszawy 21 kwietnia. Utwór ukończył 16 września, po powrocie do domu w Stawisku. W rękopisie utworu autor zamieścił rysunek przedstawiający plan dworu w Wilku. Panny z Wilka zostały wydane w 1933 roku (antydatowane na 1932) w Warszawie przez wydawnictwo Gebethner i Wolff, wraz z opowiadaniem Brzezina. Utwór przetłumaczono na inne języki, m.in. na czeski jako Slečny ze statku (1937), francuski Les demoiselles de Wilko (1938) oraz angielski The Wilko Girls (2002).

Podobnie jak w innych utworach Iwaszkiewicza, postacie opowiadania były pośrednio inspirowane jego doświadczeniami. Tak jak w Brzezinie, pojawia się motyw przedwczesnej śmierci nawiązujący do Jerzego Lieberta. Wiktor podobnie jak Liebert był związany z ośrodkiem w Laskach. Utwór odwołuje się także do wspomnień z dworów w Byszewach i Skoszewach, gdzie, podobnie jak Wiktor, autor pracował jako nauczyciel. Sześć kobiet występujących w opowiadaniu nosi cechy mieszkańców obu dworów: Józefa, Jana, Wincentego i Tomasza Świerczyńskich oraz Zofii i Heleny Kurkiewiczówien. Wiktor, podobnie jak pisarz, odwiedził dwór po raz ostatni przed wybuchem I wojny światowej w 1914 roku. Postać Julci została wzorowana na Zofii (wygląd, barwa głosu i sposób mówienia) oraz Józefie (osobowość), a jej relacja z Wiktorem nawiązuje do znajomości Iwaszkiewicza z Józefem. Motyw częstej korespondencji między pisarzem a Zofią znalazł odzwierciedlenie w zachowaniu Kazi. Spacery Wiktora z Tunią inspirowane są wyprawami autora z Wincentym. Fela zmarła na grypę, podobnie jak Tomasz.

Fabuła mały|Dwór w Byszewach, pierwowzór Wilka

Akcja opowiadania rozgrywa się pod koniec lat 20. XX wieku. Wiktor Ruben, po śmierci przyjaciela, na zalecenie lekarza, przerywa swoje codzienne zajęcia i udaje się do wujostwa w Różkach w celu rekonwalescencji. W drodze do wuja zatrzymuje się w majątku Wilko, gdzie w młodości spędzał wakacje i romansował z mieszkającymi tam pannami. Jego przyjazd ożywia dawne wspomnienia. Podczas pobytu Wiktor odnawia znajomości z kobietami, rozmawia z nimi, spaceruje i wraca pamięcią do minionych lat. Dostrzega jednak, że wiele się zmieniło: Zosia jest dojrzałą mężatką, Julia odnosi się do niego z dystansem i skrywanym żalem, a Kazia próbuje flirtować. Wiktor nie potrafi jednak zaangażować się tak jak dawniej; jego uczucia są słabsze, przygaszone przez upływ czasu.

W pewnym momencie Wiktor udaje się z Tunią na cmentarz, aby odwiedzić grób Feli. Podczas spaceru konfrontuje się z przeszłością i uświadamia sobie, że to, co było dla niego najważniejsze, bezpowrotnie minęło. Obecność Tuni, młodszej i należącej do innego pokolenia, dodatkowo podkreśla upływ czasu. Z czasem Wiktor dochodzi do wniosku, że nie da się powrócić do dawnych emocji ani odtworzyć młodości. Spotkania z kobietami zamiast radości przynoszą mu poczucie pustki i rozczarowania. Ostatecznie opuszcza Wilko ze świadomością, że przeszłość istnieje już tylko we wspomnieniach, a wyidealizowany obraz dawnych uczuć był złudzeniem.

Motywy Młodość Młodość w opowiadaniu jawi się jako czas intensywnych przeżyć, emocji i możliwości, które z perspektywy czasu zostają wyidealizowane. Wiktor wraca do Wilka właśnie po to, by – choćby częściowo – odzyskać tamten okres życia. Jednak konfrontacja z rzeczywistością pokazuje, że młodość była bardziej konstruktem pamięci niż realnym doświadczeniem. Przeszłość jest wytworem ludzkiego umysłu i ulega zniekształceniom. Relacje z kobietami, które kiedyś były pełne napięcia i uroku, teraz wydają się bohaterowi pozbawione dawnej intensywności. Nawet najważniejsze doświadczenia młodości takie jak relacja z Julią okazują się niemożliwe do odtworzenia – utraciły swoją wyjątkowość. Młodość staje się więc symbolem utraconego czasu, ale też złudzenia – czegoś, co wydawało się ważniejsze, niż było w rzeczywistości.

Przemijanie Wiktor Ruben, wracając po latach do miejsca młodości, uświadamia sobie nieodwracalność czasu i niemożność powrotu do przeszłości. Już sam widok zmienionego krajobrazu np. lasu, który wyrósł w miejscu dawnego zagajnika staje się dla niego symbolem upływu lat i nieuchronnych zmian. Bohater dostrzega, że zmieniło się wszystko – otoczenie, ludzie, ale przede wszystkim on sam. Przeszłość okazuje się nie tylko zamknięta, lecz także zniekształcona przez pamięć. Doświadczenia minione nie mogą zostać powtórzone, a próba ich odtworzenia prowadzi do rozczarowania. Przemijanie ma też wymiar egzystencjalny – Wiktor zaczyna rozumieć, że jego życie nie potoczyło się tak, jak chciał, a wiele szans zostało bezpowrotnie utraconych.

Śmierć Motyw śmierci pojawia się zarówno dosłownie, jak i symbolicznie. Najbardziej wyraźnym jego przejawem jest śmierć Feli, jednej z „panien z Wilka”. Jej grób uświadamia Wiktorowi nie tylko przemijanie życia, ale też kruchość pamięci – nikt już o niej nie pamięta. Jednocześnie śmierć ma wymiar bardziej uniwersalny – jest obecna w refleksjach bohatera nad czasem, przemijaniem i sensem istnienia. Wspomnienia wojenne np. obraz martwego żołnierza dodatkowo pogłębiają świadomość cielesności i śmiertelności człowieka. Śmierć w utworze nie oznacza tylko fizycznego końca życia, ale także „śmierć” uczuć, relacji i dawnych możliwości. To, co było ważne, przestaje istnieć – pozostaje jedynie ślad w pamięci.

Opinie krytyków Irena Górska oceniając zachowanie głównego bohatera napisała „Wizyta w Wilku to dla Iwaszkiewiczowskiego bohatera także pretekst do spojrzenia na całe swoje dotychczasowe życie, okazja do podjęcia refleksji nad dawnymi wyborami, możliwościami i marzeniami, ale również do postawienia diagnozy teraźniejszości. Dopiero wróciwszy po latach do tego miejsca, Ruben uświadamia sobie, że jego życie wcale nie jest takie, jakiego pragnął w młodości, dopiero tu zdaje sobie sprawę, że przed laty podkochiwał się w Joli, dowiaduje się także, że prawdziwie szczerze kochała go Kazia, czego nie był wówczas świadomy”.

Hanna Buczyńska-Garewicz opisując mechanizm pamięci człowieka napisała „Pamięć nie jest bowiem zdolna do przechowywania wspomnień w „nienaruszonym” stanie [...] Nie mogą one być „wiernym” powtórzeniem ich pierwotnego sensu, bo funkcjonują w ciągle żywej świadomości, która sytuuje je w nieustannie zmieniającym się horyzoncie nowych przeżyć i doświadczeń”. Nawiązując do tego Górska stwierdziła, że Wiktor nie potrafi powtórzyć dawnych wspomnień z Julcią, a jej dotyk nie przynosi żadnych emocji.

Józef Świerczyński w liście do autora ocenił opowiadanie wydane razem z Brzeziną pisząc „Przeczytałem ją z przyjemnością, ale tej drugiej noweli z tej książki to nie warto było pisać”. Andrzej Wajda przymierzając się do adaptacji napisał w 1978 roku w liście „Widzę, że czas wielki przenieść na ekran Panny z Wilka, w których tyle piękności i takie wspaniałe postacie kobiet”.

Iwaszkiewicz opisał głównego bohatera słowami „Ruben sam poszukiwał w Wilku impulsu, który nadałby jego egzystencji sens, lecz swe zabiegi ocenia z czasem jako nielicujące z powagą spraw, które usiłuje się rozwiązać w ten sposób. Wszystkie możliwości rozegrania emocjonalnych sytuacji w czasie teraźniejszym są naznaczone histerycznym poszukiwaniem ocalenia w miłości, nie są nawet odblaskiem tego, czym mogły być przed piętnastu laty”.

Adaptacje Na podstawie opowiadania, w 1979 roku miał premierę film w reżyserii Andrzeja Wajdy Panny z Wilka. W głównych rolach wystąpili: Daniel Olbrychski (Wiktor), Anna Seniuk (Julcia), Maja Komorowska (Jola) oraz Stanisława Celińska (Zosia). Film zdobył kilka nagród, m.in. nagrodę specjalną jury oraz wyróżnienie za scenografię na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, a także nominację do Oscara. W adaptacji wykorzystano wiersz Jana Brzechwy Jakaż jest miara życia mojego? z 1968 roku. Sam Iwaszkiewicz pojawił się w filmie epizodycznie, w pierwszej i ostatniej scenie. W tym samym roku Wajda nakręcił również film dokumentalny o pisarzu pt. Pogoda domu niechaj będzie z tobą... Jarosław Iwaszkiewicz.

Opowiadanie było wielokrotnie adaptowane na scenach teatralnych. Pierwsza adaptacja w Teatrze Polskiego Radia odbyła się w 1995 roku. Kolejne inscenizacje przygotowano m.in. w Teatrze Polskim w Poznaniu (2009), Starym Teatrze w Krakowie (2019) oraz Teatrze im. Stefana Jaracza w Łodzi (2021).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Panny z Wilka w bibliotece Polona

Kategoria:Polskie opowiadania Kategoria:Opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza Kategoria:Utwory literackie z 1933