Kościół Mariacki w Halle (niem. Marktkirche Unser Lieben Frauen in Halle lub Marienkirche) – kościół położony w Halle nad Soławą (kraj związkowy Saksonia-Anhalt) przy ul. An der Marienkirche 2.
Kościół Mariacki jest najmłodszym spośród średniowiecznych kościołów Halle. Jest zaliczany do najbardziej znaczących budowli późnego gotyku na terenie środkowych Niemiec. Jego cztery wieże tworzą razem ze znajdującą się w pobliżu Czerwoną Wieżą charakterystyczny punkt orientacyjny miasta nad Soławą, które dzięki temu uzyskało przydomek miasta pięciu wież (niem. Stadt der fünf Türme).
W 2004 świętowano 450. rocznicę ukończenia budowy kościoła Mariackiego.
Historia Kościół Mariacki ma niezwykłą historię powstania. Pomiędzy dwiema parami dwóch starszych wież położonych w pobliżu siebie kościołów św. Gertrudy (St. Gertruden) i Mariackiego (St. Marien), wyburzonych w 1529 Caspar Kraft i Nickel Hofmann zbudowali w latach 1530–1534 halowy korpus z emporami, przykryty sklepieniem sieciowym w nawie środkowej a gwiaździstym w nawach bocznych. Fragmenty architektury romańskiej przetrwały we wschodnich wieżach, tzw. Strażniczych (Hausmannstürme). Starszy z wyburzonych, położony od strony zachodniej kościół św. Gertrudy pochodził z XI w. i był kościołem górników solnych wydobywających sól w Tal zu Halle, w pobliżu dzisiejszego placu Hallmarkt. Położony od wschodu kościół Mariacki, wybudowany w XII w. był kościołem parafialnym kupców i rzemieślników górniczego miasta, obejmującym wyżej położone ulice wokół Marktplatz.
Poprzednie kościoły thumb|240px|Zrekonstruowany w 1889 przez Gustava Hertzberga widok Marktplatz w Halle z ok. 1500, z widocznymi z lewej strony kościołami św. Gertrudy i Mariackim przed ich wyburzeniem thumb|left|Kardynał Albrecht von Brandenburg – portret pędzla Lucasa Cranacha Starszego Rezydujący w Halle apodyktyczny kardynał Albrecht von Brandenburg, arcybiskup Moguncji i Magdeburga, jeden z najpotężniejszych elektorów Rzeszy, potrzebował dla swojej siedziby reprezentacyjnego kościoła położonego w centrum, odpowiadającego jego ambicjom. Kardynał i katoliccy członkowie rady miejskiej poprzez wybudowanie nowej świątyni chcieli powstrzymać wpływ postępującej reformacji i utrzymać dalsze istnienie patronatu nad miastem; nowy kościół miał przy tym służyć do odprawiania jeszcze wspanialszych mszy i innych nabożeństw. Z inicjatywy kardynała w poniedziałek, drugiego dnia świąt Zesłania Ducha Świętego 17 maja 1529 rada arcybiskupia, magistrat i obaj proboszczowie podjęli po gruntownych naradach decyzję o wyburzeniu swoich kościołów parafialnych i pozostawieniu ich wież. Na tym samym miejscu, pomiędzy parami wież, postanowiono wznieść jeden korpus nawowy, który by je połączył. Wraz z wyburzeniem kościołów postanowiono też zlikwidować otaczające je dotychczas cmentarze a zajmowany przez nie teren połączyć w jedną działkę. Na nowy cmentarz wybrano miejsce poza miastem, w miejscu zwanym Martinsberg. Założony wówczas cmentarz istnieje do dziś pod nazwą Stadtgottesacker i jest udostępniony do zwiedzania. Wzniesione na nim nagrobki są uważane za ważne świadectwo dawnej sztuki cmentarnej.
Obecny kościół W latach 1529–1530 wyburzono korpusy obu starych kościołów. Zachowano jedynie od zachodu parę tzw. Błękitnych Wież (Blaue Türme) kościoła św. Gertrudy z ok. 1400, zwieńczonych w latach 1507–1513 spiczastymi hełmami a od wschodu tzw. Wieże Strażnicze (Hausmannstürme) kościoła Mariackiego, wzniesione na późnoromańskich fundamentach, z renesansowymi nadbudowami z lat 1551–1554, połączone u góry pomostem dla potrzeb strażnika wieżowego, do którego obowiązków należało bicie w dzwony na wypadek zauważenia pożaru czy innego niebezpieczeństwa zagrażającego miastu. Jego izba w wieży jest przy pewnych okazjach udostępniana do zwiedzania, natomiast na pomoście łączącym obie wieże organizowane są obecnie, zwłaszcza w okresie świat Bożego Narodzenia, kameralne koncerty muzyków grających na instrumentach dętych, przeznaczone dla gości i turystów odwiedzających rynek staromiejski. thumb|left|Marcin Luter – portret pędzla Lucasa Cranacha Starszego (1529) thumb|left|Justus Jonas w sztambuchu Cranacha (1543)
Wybudowany pomiędzy parami wież nowy kościół to ostatnia wielka budowla halowa późnego gotyku górnosaksońskiego, należąca do wybitnych osiągnięć architektonicznych swojej epoki na terenie środkowych Niemiec. Projekt budowli sporządził budowniczy miejski Caspar Krafft. Po jego śmierci w 1540 budowę kontynuował Nickel Hoffmann. Wybudował on zachodnią połowę kościoła i empory. Budowa trwała od 1530 do 1544 z krótką przerwą w latach 1539–1542. Na zakończenie budowy wskazuje inskrypcja na południowej emporze:
Rynkowy kościół, którego budowę rozpoczęto dla dania odporu szerzącym się poglądom reformacyjnym, stał się miejscem, z którego ambony Justus Jonas poprzez wygłoszenie w Wielki Piątek 1541 kazania oficjalnie wprowadził reformację w Halle. Nabożeństwo musiało częściowo odbywać się pod gołym niebem, jako że wówczas prace budowlane ukończone były jedynie przy wschodnich partiach korpusu świątyni. W tym samym roku kardynał Albrecht von Brandenburg opuścił miasto na zawsze, po tym jak stany miejskie ogłosiły swoją gotowość do przejęcia jego ogromnego zadłużenia. W 1546 w kościele Mariackim wystawiono na widok publiczny trumnę ze zwłokami Marcina Lutra, zdążającą z orszakiem pogrzebowym z Eisleben do Wittenbergi; Luter w latach 1545–1546 trzykrotnie nauczał w tutejszym kościele.
W maju 2006 dla upamiętnienia reformacji i czołowego reformatora otwarto w przyziemiu Błękitnych Wież niewielkie Muzeum Lutra. Można w nim obejrzeć m.in. maskę pośmiertną Lutra wykonaną 19 lutego 1546 w celu utrwalenia jego wizerunku oraz odciski jego dłoni. thumb|240px|Kościół Mariacki w dzień
W latach 1840–1841 przestrzeń wokół ołtarza została przekształcona według planów Wilhelma Augusta Stapla i Karla Friedricha Schinkla. Julius Hübner, malarz specjalizujący się w tematyce historycznej, namalował nowy obraz ołtarzowy, zainspirowany tekstem „Schaut die Lilien“„Przypatrzcie się liliom“ – Mt 6,28) według zaczerpniętym z Kazania na górze.
Kościół Mariacki w ciągu swej historii nie przeszedł większych zmian zarówno na zewnątrz jak i wewnątrz. Uszkodzenia wywołane bombardowaniami w 1945 zostały usunięte do 1948.
Pierwszy niezbędny remont budowli miał miejsce po 1967, kiedy to woda wydostająca się z pękniętych rur centralnego ogrzewania mocno uszkodziła wnętrze kościoła i jego wyposażenie. Prace remontowo-modernizacyjne przeprowadzone w latach 1968–1983 należały do największych tego typu przedsięwzięć w NRD. Przeprowadzono je pod nadzorem urzędu konserwatorskiego Institut für Denkmalpflege. Postanowiono wówczas przywrócić świątyni w znacznym stopniu wygląd, jaki miała w XVI w. W myśl tych założeń pierwotny poliptyk powrócił na swoje dawne miejsce a ołtarzowy obraz Hübnera przeniesiono do zakrystii.
Biblioteka Mariacka i parafia Marktkirchengemeinde Do kościoła Mariackiego należy biblioteka Mariacka (Marienbibliothek). Jest ona jedną z najstarszych i największych bibliotek kościelnych w Niemczech. Została założona w 1552 przez teologa i pastora kościoła Mariackiego, Sebastiana Boetiusa. Do czasu założenia Biblioteki Uniwersyteckiej i Krajowej Saksonii-Anhalt (Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt) w 1694 była ona jedyną, publiczną biblioteką naukową w mieście. Do parafii ewangelicko–luterańskiej Marktkirchengemeinde, powstałej przed wiekami z połączenia parafii św. Gertrudy i Mariackiej, dołączyli na początku lat 70. XX w. członkowie wspólnot parafialnych Ulrichsgemeinde i Moritzgemeinde a od 2001 również Georgengemeinde.
Architektura W porównaniu z innymi świątyniami Starego Miasta kościół Mariacki prezentuje się jako dzieło nader wystawne. Jest ostatnią z wielkich późnośredniowiecznych budowli sakralnych na terenie Saksonii, rozpoczętych przed nadejściem reformacji.
Korpus nawowy i wieże thumb|240px|Zachodnia fasada kościoła – widok od strony placu Hallmarkt Trzynawowy, pozbawiony prezbiterium gotycki kościół ma ok. 88 m długości i 24 m szerokości. Jego fasadę zachodnią stanowią dwie bliźniacze wieże, tzw. Błękitne (niem. Blaue Türme), z XIV i XV w. Na ich trzonach, wzniesionych z prostych bloków kamiennych, zbudowano z cegieł ośmiokątne nadbudówki, zwieńczone w latach 1507–1513 wysokimi spiczastymi hełmami. Fasadę wschodnią natomiast stanowią dwie wieże tzw. Strażnicze (Hausmannstürme), mające 58,50 m wysokości. Ich trzony pochodzą z lat 1220–1230 i reprezentują styl romański. Wzniesiono je z kamienia pochodzącego z góry Hausstein. I one również mają ośmiokątne, otynkowane nadbudowy, zwieńczone w 1551 renesansowymi hełmami, tzw. welsche Haubenhełm w kształcie dzwonu lub cebuli stosowany jako zwieńczenie wież kościelnych w Niemczech w okresie renesansu i baroku.. Dźwięk dzwonu w wieży Strażniczej obwieszczał miastu niebezpieczeństwo. Czuwanie nad bezpieczeństwem mieszkańców należało do obowiązków strażnika wieżowego, tzw. Hausmanna.
Projekt obszernej świątyni halowej z rzucającą się w oczy nawą środkową sporządził architekt miejski Caspar Crafft. Dziesięcioprzęsłowe wnętrze kościoła jest podzielone na trzy nawy równej wysokości. Ściany zostały przeprute wąskimi, gotyckimi oknami wypełnionymi maswerkiem o geometryzujących wzorach. 10 par smukłych, ośmiokątnych filarów podtrzymuje płytki, zbliżony kształtem do beczki strop, który wypełnia sklepienie sieciowe (w nawie środkowej) lub gwiaździste (w nawach bocznych). Konstrukcja nośna sklepień jest dodatkowo wzmocniona żebrami wychodzącymi bezpośrednio z filarów i poprowadzonych do żeber sklepienia w pewnej odległości od nich. Arcydziełem późnogotyckiej sztuki kamieniarskiej są kamienne wisiory, tzw. cul de lampefr., dosł. dno lampy dłuta następcy Craffta, Nickela Hoffmanna, zawieszone pod sklepieniem nawy środkowej. Do wnętrza prowadzą dwa jednakowe, ostrołukowe portale umieszczone w ścianach bocznych. Pomiędzy gęsto zbudowanymi przyporami, opinającymi z zewnątrz mury, znajdują się oddzielne, małe kaplice z II poł. XVII w., otwierające się do wnętrza kościoła.
Empory zostały zbudowane dopiero po wprowadzeniu reformacji w Halle (1541) w latach 1550–1554 i stanowią charakterystyczny element wystroju wnętrza. Są one godne uwagi ze względu na historię wczesnego, protestanckiego budownictwa sakralnego. W ich konstrukcji widać już wyraźnie wpływy renesansu. Od zachodu na empory prowadzą wielkie, kamienne, spiralnie kręcone schody. W 1698 zbudowano kolejną kondygnację empor. Przemiana późnośredniowiecznego miejsca kultu w protestancki kościół kazalniczy uwidacznia się dobitnie również we fryzowych napisach, których treść stanowią cytaty z Biblii oraz napisy kommemoracyjne poświęcone Marcinowi Lutrowi i Justusowi Jonasowi. Architektoniczna funkcjonalizacja pisma w takim zakresie i w zestawieniu z brakiem obrazów nie wystąpiła nigdy przedtem we wnętrzu kościelnym. Jednolita artykulacja architektoniczna wnętrza przy rezygnacji z osobnego prezbiterium powoduje, iż jest ono uważane za jedno z najdoskonalszych wnętrz niemieckiego późnego gotyku.
Wyposażenie thumb|240px|Wnętrze kościoła Mariackiego – nawa środkowa. W oddali – ołtarz główny, nad nim empora organowa i obraz Lichtenfelsa thumb|240px|Ambona Do najcenniejszych elementów wyposażenia kościoła należy ołtarz główny z 1529 z malowidłami pochodzącymi z warsztatu Lucasa Cranacha Starszego), chrzcielnica z brązu (1430) i gotycko-renesansowa ambona z 1541.
Ołtarz główny