Eleonora Akwitańska () (ur. ok. 1122, zm. 1 kwietnia 1204 w Fontevraud) – księżna Akwitanii, królowa Francji i Anglii. Brała udział w drugiej krucjacie. Była jedną z najmożniejszych i najbardziej wpływowych kobiet Europy w średniowieczu, jedyną, która była wówczas zarówno królową Francji, jak i królową Anglii.
Wczesne lata życia Była najstarszym z trojga dzieci księcia Akwitanii Wilhelma X Świętego (Guillaume) i Aénor de Châtellerault. Miała siostrę Petronelę i brata Wilhelma. Po śmierci brata w 1130 została dziedziczką swego ojca.
Małżeństwo rodziców Eleonory zostało zaaranżowane przez jej dziadka ojczystego Wilhelma IX Trubadura i przez jej babkę macierzystą zwaną La Dangerosa (wł. niebezpieczna); Dangerosa i Wilhelm Trubadur byli kochankami. Mężem Dangerosy i jednocześnie dziadkiem macierzystym Eleonory był wicehrabia Châtellerault Emeryk.
W języku okcytańskim (langue d'oc, lenga d'òc), imię Eleonora = Eléanor, pochodzi od Aliénor, co znaczy inna Aenor. Eleonora Akwitańska została tak nazwana po swojej matce.
Eleonora wychowywała się na najbardziej kulturalnym dworze Europy. Ojciec zadbał o edukację córki: Eleonora potrafiła czytać, znała łacinę, była wykształcona muzycznie i literacko. Księżniczka jeździła konno i polowała. Była towarzyska a jednocześnie uparta. Słynęła z urody i intelektu. Najprawdopodobniej miała rude włosy i brązowe oczy, podobnie jak jej ojciec i dziadek.
Księżna Akwitanii i królowa Francji Małżeństwo z Ludwikiem VII Wiosną 1137 r. książę Wilhelm X zamierzał wyruszyć na pielgrzymkę do Santiago de Compostela. Wraz z córkami przybył do Bordeaux, gdzie powierzył dziewczynki pieczy tamtejszego arcybiskupa, jednego z najwierniejszych książęcych wasali. Następnie książę wyruszył na pielgrzymkę. Podczas niej zmarł nagle, nie bez podejrzeń o otrucie, 9 kwietnia 1137 (w Wielki Piątek), a wobec tego 15-letnia Eleonora została księżną Akwitanii.
Eleonora była najlepszą partią Europy i istniało ryzyko, że potencjalni kandydaci do jej ręki spróbują porwać dziewczynę. Wilhelm, chcąc temu zapobiec, wyznaczył protektorem Akwitanii i samej Eleonory króla Francji, Ludwika VI Grubego, który miał także znaleźć godnego męża dla Eleonory. Wilhelm kazał przysiąc swojemu otoczeniu, że zachowają jego postanowienia w tajemnicy, dopóki nie zostanie o nich powiadomiony Ludwik VI. Gońcy natychmiast wyruszyli do Bordeaux, gdzie przekazali wieści arcybiskupowi, a dalej do Paryża, powiadomić króla o decyzjach akwitańskiego księcia.
Król Ludwik również był ciężko chory (cierpiał na dyzenterię), ale wiadomość o powierzeniu mu pieczy nad najbogatszą francuską prowincją wielce go ucieszyła. Działając jako opiekun Akwitanii i jej małoletniej władczyni Ludwik ogłosił, że księżniczka poślubi jego syna i dziedzica, niewiele od niej starszego Ludwika. Główny doradca królewski, opat Suger, spisał umowę ślubną i Ludwik ruszył do Bordeaux w asyście 500 rycerzy (w tym Sugera, hrabiego Tybalda z Szampanii i hrabiego Raoula z Vermandois).
Ludwik przybył do Bordeaux 11 lipca 1137. Ślub jego i Eleonory odbył się 25 lipca 1137. Na wspaniałą ceremonię przybyły setki ludzi. Był jednak pewien haczyk – Akwitania miała pozostać niezależna od korony francuskiej, a do połączenia Akwitanii i Francji mogło dojść dopiero w następnym pokoleniu, za sprawą potencjalnego syna Ludwika i Eleonory. Z okazji ślubu Eleonora podarowała mężowi kryształową wazę, która jest przechowywana w Luwrze.
Niedługo po ślubie zmarł król Ludwik VI i mąż Eleonory został królem Ludwikiem VII. Eleonora wybrała się z mężem do Paryża. Jej orszak był tak bogato przystrojony, że zgorszył czołowych przedstawicieli francuskiego duchowieństwa (np. opata Sugera i Bernarda z Clairvaux). Koronacja małżonków odbyła się 25 grudnia 1137. Zakochany w swojej młodej i pięknej żonie król przymykał oczy na jej rozrzutność i ekstrawagancję.
Ludwik był bardzo pobożny, ale wkrótce doszło do konfliktu z papieżem Innocentym II na tle sporu o obsadę biskupstwa w Bourges. W 1141 r. zmarł biskup i Ludwik mianował na jego miejsce jednego ze swych kanclerzy, Carduca. Papież wysunął natomiast swojego kandydata, Pierre’a de la Charte, który to wybór potwierdziła kapituła. Ludwik zamknął jednak bramy Bourges przed nowym biskupem. Papież, któremu podobne postępowanie przypomniało działania Wilhelma X Akwitańskiego, gdy ten wygnał ze swych ziem stronników Innocentego, nazwał Ludwika dzieckiem, które trzeba nauczyć dobrych manier. W odpowiedzi król zaprzysiągł na relikwie, że póki żyje nie wpuści Pierre’a do miasta. Papież ekskomunikował więc króla i nałożył interdykt na królestwo. Pierre de la Charte uciekł na dwór hrabiego Szampanii, Tybalda.
Wojna Ludwika z hrabią Szampanii trwała dwa lata (1142–1144). Podczas niej Ludwik zaatakował miasto Vitry i puścił je z dymem. Mieszkańcy miasta, którzy w liczbie 1300 szukali schronienia w kościele, zginęli w płomieniach. Wstrząśnięty tym Ludwik zawarł pokój z hrabią Tybaldem. Hrabia miał wyjednać u papieża cofnięcie interdyktu na szwagierkę króla Petronelę, żonę Raoula z Vermandois, który – aby się z nią ożenić – oddalił swoją pierwszą żonę, siostrzenicę hrabiego Tybalda. W czerwcu 1144 r. Ludwik i Eleonora odwiedzili nowo wybudowaną katedrę Saint-Denis. Królowa spotkała się tam z Bernardem z Clairvaux. Królowa narzekała na swoją bezpłodność, na co Bernard poradził jej, aby przekonała Ludwika do pogodzenia się z Kościołem. W ciągu kilku tygodni doszło do porozumienia. Tybald odzyskał utracone wcześniej prowincje, a Pierre de la Charte objął swoje biskupie stanowisko. A w 1145 r. Eleonora urodziła swoją pierwszą córkę, Marię.
Ludwik jednakże wciąż miał wyrzuty sumienia z powodu ofiar w Vitry. Chcąc odkupić grzechy złożył ślub, że wyruszy na pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Jesienią 1145 r. papież Eugeniusz III ogłosił wyprawę krzyżową, aby wspomóc słabnące frankijskie królestwa w Ziemi Zamorskiej. W dzień Bożego Narodzenia 1145 r. Ludwik złożył śluby krucjatowe.
Wyprawa krzyżowa i rozwód Krucjata nie przebiegała jednak po myśli Ludwika, który okazał się marnym wodzem. Wraz z żoną przez 3 tygodnie przebywał w Konstantynopolu. Historyk Niketas Choniates, pisząc o tej wizycie, porównał Eleonorę do Pentezylei, legendarnej królowej Amazonek, i obdarzył ją przydomkiem „Złotostopa” (chrysopous) od złota, którym obszyta była jej suknia. Eleonora z mężem zatrzymali się w pałacu Philipation, tuż za murami miasta. Po 3-tygodniowym pobycie ruszyli przez Azję Mniejszą, gdzie armia krzyżowców została zdziesiątkowana przez muzułmanów. Ludwik w końcu porzucił własne wojska i wraz z żoną udał się do Antiochii na dwór jej stryja, księcia Rajmunda z Poitiers. Tam pojawiły się pogłoski o romansie królowej ze stryjem.
Jeszcze przed krucjatą Ludwik i Eleonora oddalili się od siebie. Kiedy król zobaczył jak jego żona okazuje względy księciu Antiochii uznał, że Eleonora go zdradza. Ogłosił więc swoją wolę, ażeby ruszyć z pielgrzymką do Jerozolimy. Kiedy Eleonora oświadczyła, że zostaje w Antiochii, Ludwik zabrał ją siłą. Krucjata zakończyła się fiaskiem. Krzyżowcy zaatakowali Damaszek, ale w wyniku sporów wśród dowódców armia wycofała się bez żadnych sukcesów. Ludwik i Eleonora wyruszyli w drogę powrotną do Francji. Podróżowali na osobnych statkach. Burza rozdzieliła okręty i statek Eleonory znalazł się aż u wybrzeży Afryki. Dwa miesiące później Eleonora przypłynęła do Palermo, gdzie dowiedziała się, że wraz z mężem zostali uznani za zmarłych. Kiedy Ludwik przybył do Palermo kilka miesięcy później, małżonkowie udali się do papieża Eugeniusza w nadziei, że udzieli im rozwodu.
Papież rozczarował jednak Ludwika i Eleonorę, odmawiając unieważnienia małżeństwa. Przymusił nawet małżonków, aby spali w jednym łożu. Spory między małżonkami nie wygasły, więc 11 marca 1152 r. Ludwik i Eleonora spotkali się na zamku w Beaugency, gdzie mieli rozwiązać swoje małżeństwo. Ludwik uczynił to mimo protestów Sugera, który argumentował, że Francja utraci w ten sposób Akwitanię. 21 marca czterech arcybiskupów (Reims, Sens, Bordeaux i Rouen) za aprobatą papieża Eugeniusza uznało małżeństwo nieważnym na skutek zbyt bliskiego pokrewieństwa między małżonkami. Opiekę nad dwiema córkami (Marią i Alicją) powierzono Ludwikowi. Akwitania i przynależne jej hrabstwa miały zostać zwrócone Eleonorze.
Królowa Anglii Małżeństwo z Henrykiem II Wkrótce dwaj możni panowie, Tybald z Blois i Godfryd z Nantes, próbowali porwać Eleonorę i zmusić ją do ślubu. Eleonora tymczasem, ledwie przybyła do Poitiers, wysłała gońców do hrabiego Andegawenii, Henryka (brata Godfryda z Nantes), z propozycją małżeństwa. Walczący o angielską koronę Henryk nie pogardził włościami Eleonory i 18 maja 1152 r., 6 tygodni po rozwodzie Ludwika i Eleonory, pojął księżnę akwitańską za żonę. Henryk nie był wierny żonie. W tym samym roku, w którym urodził się ich pierwszy syn Wilhelm, urodził się również nieślubny syn Henryka, Godfryd. Królowa godziła się na postępowanie męża, a nawet wychowywała Godfryda na swoim dworze.
Okres między ślubem z Henrykiem a narodzinami najmłodszego dziecka (księcia Jana w 1166) był bardzo burzliwy. W 1154 r. Henryk został królem Anglii Jako książę Akwitanii iure uxoris oraz suo iure hrabia Andegawenii, Maine i książę Normandii stał się potężniejszy od swojego nominalnego suwerena, którym był nie kto inny jak Ludwik VII. Ten, będąc świadom swej militarnej słabości, szkodził Henrykowi jak tylko mógł - jego namowy rodziły antyandegaweńskie koalicje, buntowali się wasale Henryka. Tymczasem apetyty tego ostatniego wcale nie malały. W imieniu żony zażądał nawet hrabstwa Tuluzy, jednak bezskutecznie. Nie wiadomo jaki był udział Eleonory w wydarzeniach tego okresu. Można uznać, że tworzyli z Henrykiem zgodne małżeństwo. Jednak po narodzinach księcia Jana Henryk oficjalnie związał się z Rosamundą Clifford, zwaną „Piękną Rosamundą”. Od tej pory zaczęło się źle dziać w małżeństwie Eleonory. Według innej wersji związek króla z kochanką rozpoczął się około 1173 i nie był przyczyną zawieszenia relacji między królem i królową.
W 1167 odbył się ślub córki Eleonory Matyldy z Henrykiem Lwem, księciem saskim i bawarskim. Wkrótce po wyjeździe córki do Niemiec Eleonora przewiozła swój majątek ruchomy z Anglii do Argentan. Król spędził tam święta Bożego Narodzenia, jednak od tego czasu małżonkowie postanowili żyć osobno. Niedługo po świętach, bez sprzeciwu męża, Eleonora wyjechała do Poitiers. Henryk dał jej nawet eskortę, gdyż jej droga wiodła przez ziemie zbuntowanej rodziny Lusignanów. Przydzielił jej także swojego rycerza, Patryka, hrabiego Salisbury. Kiedy Patryk zginął w zasadzce, Eleonora rozpoczęła osobiste rządy w Akwitanii. Dwór akwitański pod rządami Eleonory przeżywał swój renesans. Kwitła poezja i muzyka, narodziło się pojęcie miłości dworskiej. Wszystko to działo się z dala od poczynań jej męża.
Małżeństwo z Henrykiem było burzliwe, ale sama Eleonora powiedziała o nim: Moje małżeństwo z Henrykiem było szczęśliwsze niż z Ludwikiem. Henryk i Eleonora pozostali w przyjaznych relacjach, które popsuły się dopiero w nadchodzących latach, kiedy dorośli synowie Henryka i Eleonory, zawiedzeni brakiem realnej władzy, zaczęli buntować się przeciw ojcu.
Bunt i uwięzienie