mały|Psy typu husky w zaprzęgu mały|Pies rasy Boston Terrier Pies domowy (Canis familiaris lub Canis lupus familiaris) – udomowiony gatunek (lub podgatunek) ssaka drapieżnego z rodziny psowatych (Canidae), traktowany przez niektóre ujęcia systematyczne za podgatunek wilka szarego, a przez inne za odrębny gatunek. Od czasu jego udomowienia powstało wiele ras, znacznie różniących się morfologią i cechami użytkowymi. Rasy pierwotne powstawały głównie w wyniku presji środowiskowej. Rasy współczesne uzyskano w wyniku doboru sztucznego. Przez ISSG (Invasive Species Specialist Group) jest uznawany za gatunek inwazyjny.

Taksonomia Karol Linneusz opisał naukowo psa w 1758 r. pod nazwą Canis familiaris Linnaeus, 1758. W tej samej pracy Linneusz opisał wilka pod nazwą Canis lupus. Kiedy uzgodniono, że pies prawdopodobnie pochodzi od wilka, nazwa systematyczna (naukowa) psa została zmieniona zgodnie z zasadami nomenklatury zoologicznej na Canis lupus f. familiaris – czyli forma domowa wilka, w skrócie C. l. familiaris. Ze względu na powszechność stosowania pierwszej nazwy, jaką nadał psu Linneusz – Canis familiaris, w 2003 r. Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej dopuściła stosowanie obydwu nazw jako poprawnych nazw naukowychZobacz Zasady tworzenia nazw systematycznych.. Zarówno Canis familiaris, jak i Canis lupus familiaris są poprawnymi nazwami systematycznymi psa domowego. Tę drugą nazwę można traktować jako trynominalną nazwę podgatunku lub jako uproszczony zapis nazwy formy udomowionej Canis lupus f. familiaris, zależnie od tego, czy uważać psa domowego za podgatunek wilka.

Budowa i wygląd

Różnorodność ras psów, zarówno pod względem budowy, jak i usposobienia, była obiektem badań m.in. grupy międzynarodowych naukowców z uniwersytetów Utah i brytyjskiego Waltham Center for Pet Nutrition, które należą do korporacji Mars, będącej między innymi producentem karmy dla psów. Badania koncentrowały się na wyszukiwaniu niewielkich różnic w materiale genetycznym, tak zwanych polimorfizmów pojedynczego nukleotydu. Na ich podstawie odkryto, że cechy fizyczne, jak i charakterologiczne są zależne od genotypu. thumb|Pies nierasowy. thumb|Termogram psa. Kolory odpowiadają temperaturom na skali Celsjusza. W latach 50. prowadzone badania w Stanach Zjednoczonych oraz Szwajcarii potwierdziły, że z całej populacji psów występujących w tych krajach tylko 25% stanowią psy rasowe, pozostała część to w różnej proporcji mieszańceHans Räber „Encyklopedia Psów Rasowych” Tom I, s. 15.. W literaturze kynologicznej są przytaczane systemy identyfikacji ras, które mogą być oparte m.in. na kryteriach ich użytkowości lub na cechach wyglądu zewnętrznego. David AldertonDavid Alderton: „Psy” s. 28–37. (także Anna Maria Krämer) prezentuje podział ras psów ze względu na ich wzrost oraz masę ciała. Wymiary te, w zależności od rasy, wahają się od. ok. 25 cm do nawet ok. 1 metra wysokości w kłębie. Masa ciała psów waha się od 1 do ok. 100 kg.

David Alderton wprowadza także ogólne rozróżnienie ras psów ze względu na: kształt głowy, gdzie wyróżnia trzy podstawowe kategorie: psy okrągłogłowe, głównie zaliczane są tu rasy posiadające krótkie kufy (jak u rasy cavalier king charles spaniel); psy długogłowe, z wydłużonymi kufami (np. whippet); psy o kształcie głowy kwadratowym, o mocnych i krótkich szczękach (np. takich jak u bulmastifa); typ uszu, gdzie są wyszczególnione: uszy długie (jak u rasy bloodhound); uszy krótkie (terier czeski), do których zaliczane są uszy łamane, czyli charakterystycznie wywinięte do przodu, tak jak występuje to np. u foksteriera krótkowłosego lub u owczarka szkockiego długowłosego; uszy stojące (tego typu uszy występują np. u husky syberyjskiego); długość sierści, gdzie rasy psa są podzielone na trzy grupy: psy długowłose; psy krótkowłose; psy szorstkowłose.

Istnieją rasy, w których występują odmiany psów o wszystkich trzech wariantach długości szaty (np. wyżły niemieckie, jamnik), częściej jednak występuje któryś z wariantów w postaci dominującej (liczniejszej), preferowanej przez hodowców, na przykład z powodu lepszej użytkowości rasy o konkretnej długości włosa w określonych warunkach środowiskowych. Powyższy podział nie uwzględnia występowania ras psów całkowicie nieowłosionych (jak np. nagi pies peruwiański) lub częściowo owłosionych (jak np. grzywacz chiński).

Mózg psa Z powodu różnic w wielkości poszczególnych psów, mózg tych zwierząt może być różnej wielkości. W przypadku ras małych jest jednak proporcjonalnie większy w stosunku do masy ciała. Mózg tych zwierząt jest anatomicznie zbliżony do ludzkiego, aczkolwiek ośrodek odpowiadający za zmysł węchu jest o ok. 40% większy. Badania wykazały, że zwierzęta te odbierają bodźce podobnie jak ludzie, potrafią odczuwać radość i smutek, a nawet są w stanie interpretować słowa wypowiadane przez ludzi.

Przeciętnie w psim mózgu znajduje się około 430 milionów neuronów.

Skóra i sierść psa Skóra stanowi ok. 12–15% masy ciała psa. Składa się z naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Odnowa psiego naskórka trwa ok. 20 dni. To w skórze znajdują się cebulki psich włosów. Szata tych zwierząt składa się z kępek, a jej gęstość zależy od rasy zwierzęcia. Na jeden dłuższy włos (okrywowy) przypada 3-20 miękkich włosów podszerstka. Rośnie on w cyklach i u większości ras wypada, gdy osiągnie maksymalną długość.

Wiek psa thumb|Szczenięta amerykańskiego staffordshire teriera. thumb|Mastif neapolitański w wieku 10 lat.

Wiek psa określa się m.in. po oględzinach stanu uzębienia oraz ilości siwych włosów na głowie. U psów w wieku ok. 7 lat są widoczne starcia na kłach oraz siekaczach, w 10–12 roku życia następuje wypadanie zębów. Psy żyją przeciętnie 13–14 lat. Najstarszym psem w historii, według Księgi rekordów Guinnessa, był Bluey, który przeżył 29 lat, 5 miesięcy i 7 dniGuinness Book of World Records 2010..

Według Kazimierza Ściesińskiego zestawienie porównawcze wieku psa w stosunku do człowieka przedstawia się następująco:

pies człowiek 6 m-cy 10 lat 10 m-cy 14 lat 12 m-cy 15 lat 18 m-cy 20 lat 2 lata 24 lata 3 lata 28 lat 4 lata 32 lata 5 lat 36 lat 6 lat 40 lat pies człowiek 7 lat 44 lata 8 lat 48 lat 9 lat 52 lata 10 lat 56 lat 11 lat 60 lat 12 lat 64 lata 13 lat 68 lat 14 lat 72 lata 15 lat 76 lat pies człowiek 16 lat 80 lat 17 lat 84 lata 18 lat 88 lat 19 lat 92 lata 20 lat 96 lat Niemiecki uczony H.G. Niemandem podaje bardziej ogólne porównanie wieku psa z człowiekiem. Pierwszy rok życia psa w przełożeniu na życie człowieka to 14 lat. Drugi rok życia psa to 7 lat życia człowieka – czyli 2-letni pies to odpowiednik wiekowo 21-latka, a każdy następny rok życia psa stanowi 4 lata życia człowiekaKrystyna Milczarek „Pies” s. 82..

Zmysły psa Najważniejszym zmysłem dla psa jest węch. Zaczyna się nim posługiwać już jako szczenię. Psy poddane odpowiednim szkoleniom wspomagają służby mundurowe w tropieniu i rozpoznawaniu przestępców na podstawie śladów zapachowych zostawionych na miejscu, w którym tamci przebywali. Proces oswajania nowego, młodego psa z nowym właścicielem można przyspieszyć, kładąc mu na legowisko odzież przesyconą zapachem właściciela. Bardzo często zdarza się, że pies podczas nieobecności swego pana kładzie się na jego odzieży. Wzrok – wzrok psa jest słabszy niż człowieka, a objawia się to mniejszą zdolnością spostrzegania przedmiotów czy osób nieruchomych. Pies za to dobrze sobie radzi w słabym świetle (wspomagając się zmysłem węchu i słuchu). Rasa psa determinuje nie tylko siłę wzroku, lecz także zmysł węchu, słuchu oraz dotyku. Słuch – zmysł słuchu w hierarchii psa stoi za węchem i przed wzrokiem. Zasięg słuchu jest większy w porównaniu ze słuchem człowieka. Większa czułość słuchu może powodować, że dźwięki o silnym natężeniu będą wywoływały u niego ból. Przyjęto, że psy o uszach stojących lepiej słyszą od kłapouchych. Dotyk – wrażenia dotykowe pies odbiera całą powierzchnią ciała. Najważniejsze są dla niego włosy czuciowe (wąsy) nad oczami oraz pod dolną wargą. Wąsy te zwane wibrysami są długie i sztywne. Nie wolno ich strzyc. Smak – wrażenia smakowe są uzależnione od wrażeń węchowych. Zmysł ten nie ma dla psa znaczenia w odbieraniu wrażeń otaczającego świataLubomir Smyczyński „Psy, rasy i wychowanie”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1989..

Komunikacja niewerbalna psa mały|Owczarek niemiecki w pozie zapraszającej do zabawy. Pies komunikuje się niewerbalnie na wiele różnych sposobów. Wśród sygnałów oznaczających napięcie możemy wyróżnić między innymi: Odwracanie głowy – ruch jest szybki i krótki, lub trwa dłużej. Pies stosuje go, gdy w jego polu widzenia nagle pojawia się inny osobnik lub gdy ten idzie na wprost niego. Sygnalizację oczami poprzez np. łagodne spojrzenie, mruganie – pies wykonuje ten sygnał na przykład w chwili, w której człowiek zbyt długo wpatruje się w jego oczy. Odwracanie się – sygnał oznaczający duże napięcie u psa. Stosowany, gdy coś dzieje się zbyt szybko lub niespodziewanie. Oblizywanie nosa – sygnał występujący bardzo często. Pies oblizuje nos bardzo szybkim ruchem. Sygnał pojawia się, gdy np. idąc na smyczy pies zbliża się do źródła lęku, którego nie może uniknąć. Znieruchomienie i powolne poruszanie się – sygnał wykonywany, by czemuś zapobiec, np. dwa nowo spotkane psy będą względem siebie bardzo ostrożne, aby nie doprowadzić do konfliktu. Ziewanie – występuje zarówno z powodu ekscytacji, jak i przerażenia. Podnoszenie łapy – pies zastyga w bezruchu z łapą w górę w trakcie lęku lub ekscytacji. Wąchanie podłoża – pies trzyma nos przy ziemi i jednocześnie niespokojnie obserwuje otoczenie. Jest reakcją na duży stres, krzyk. Kładzenie się – położenie się na plecach jest sygnałem poddańczym, zaś położenie się na brzuchu jest sygnałem bardzo dużego napięcia.

Historia i udomowienie

thumb|Pies z Borneo ma cechy psów ras pierwotnych, takich jak basenji. thumb|Wizerunek staroegipskiego charta, nazywanego Tesem – przodka chartów śródziemnomorskich. Istnieje kilka teorii na temat pochodzenia psa domowego. Badania genetyczne przeprowadzone w 2002 r. sugerowały, że psy pochodzą od euroazjatyckich wilków, od których oddzieliły się około 125 tysięcy lat temu, a osobny gatunek ostatecznie wytworzyły 15-40 tysięcy lat temu. Według Hansa Räbera argumentami potwierdzającymi tę teorię są także: podobieństwa w kształcie powierzchni czwartych zębów przedtrzonowych, ciężar mózgu psa jest najbardziej zbliżony do ciężaru i objętości mózgu wilka (u psa jest on mniejszy o ok. 30%, u szakala różnice były większe – związane jest to z faktem skrócenia się u psa trzewioczaszki w stosunku do mózgoczaszki), badania krwi wykazujące największe podobieństwa do krwi wilka w budowie białek określonej grupy, badania etologiczne potwierdzające zbieżność zachowań społecznych wśród watah wilków i sfor psów.

Do kilku pozostałych teorii można zaliczyć tę, według której udział w powstaniu psa domowego mają kojoty i szakale, zwłaszcza na terenach ich naturalnego występowania (Ameryka Północna i Azja Mniejsza).

Według badań genetycznych przeprowadzonych przez Adama Boykę i współpracowników z Uniwersytetu Cornella w USA można domniemywać, że psy pochodzą z Afryki, a nie jak dotąd sądzono z Azji. W magazynie „Proceedings of the National Academy of Sciences” opublikowali oni w 2009 r. artykuł z rezultatami swoich badań, które pozwalają przypuszczać, że psy mogły rozprzestrzenić się po świecie z Czarnego Lądu, wraz z przodkami człowieka. Naukowcy przebadali 318 psów z Afryki, 16 z Puerto-Rico, 102 z USA i kilkaset z innych stron świata i stwierdzili, że genom afrykański jest równie rozprzestrzeniony wśród psów jak genom azjatycki, podali tym samym w wątpliwość teorię o azjatyckim pochodzeniu psa.