Kochankowie z Marony (opowiadanie)

Kochankowie z Marony – opowiadanie Jarosława Iwaszkiewicza, opublikowane w 1961 roku przez Wydawnictwo Iskry. Przedstawia historię miłości Oli i chorego na gruźlicę Janka. Utwór powstał pod wpływem doświadczeń związanych z relacją autora z Jerzym Błeszyńskim.

Badacze interpretowali Kochanków z Marony jako utwór o przemijaniu, chorobie i doświadczeniu straty, często zestawiając go z innymi dziełami Iwaszkiewicza, zwłaszcza Brzeziną i Opowiadaniem szwajcarskim. Zwracano również uwagę na znaczenie sanatorium jako heterotopii oraz na homoerotyczny wymiar relacji między bohaterami. Sam Iwaszkiewicz przyznawał, że pisanie opowiadania było dla niego próbą przepracowania bólu po śmierci Jerzego Błeszyńskiego.

Na podstawie opowiadania powstały dwie adaptacje filmowe Kochankowie z Marony z 1966 roku w reżyserii Jerzego Zarzyckiego oraz Kochankowie z Marony z 2005 roku w reżyserii Izabelli Cywińskiej.

Okoliczności powstania utworu Iwaszkiewicz napisał opowiadanie w 1960 roku. Utwór jest związany z jego osobistymi doświadczeniami, przede wszystkim z relacją z Jerzym Błeszyńskim, którego poznał w latach 50. XX wieku. Ich znajomość trwała do 1959 roku, kiedy Błeszyński zmarł na gruźlicę. Opowiadanie stanowi literackie przetworzenie ostatnich miesięcy jego życia oraz relacji z najbliższymi. Tytułowa Marona wzorowana była na okolicach wsi Elizin nad Jeziorem Białym, gdzie Iwaszkiewicz przebywał podczas odwiedzin przyjaciela w sanatorium. Pierwowzorami bohaterów byli m.in. Jerzy Błeszyński (Janek), jego żona Alicja Pietraszek (Ola), kierowca pisarza Szymon Piotrowski (Arek) oraz lekarz Tadeusz Częścik (ordynator Częścicki). Postać Oli zawiera elementy autobiograficzne samego Iwaszkiewicza, szczególnie w scenach opieki nad chorym i prowadzonych z nim rozmowach.

Opowiadanie zaliczane jest do utworów inspirowanych relacją Jarosława Iwaszkiewicza z Jerzym Błeszyńskim. Do tego nurtu należą również Wesele pana Balzaka, Opowiadania szwajcarskie, Jadwinia, Tatarak oraz trzeci tom Sławy i chwały. Kochankowie z Marony ukazało się drukiem w 1961 roku w Warszawie nakładem Wydawnictwa Iskry. Drugie wydanie opublikowano dwa lata później. Utwór przetłumaczono m.in. na język niemiecki jako Die Liebenden von Marona (1962), francuski jako Les amants de Marone (1966) oraz włoski jako Gli amanti di Marona (1979).

Fabuła Akcja opowiadania rozgrywa się we wsi Aleksin, położonej nad jeziorem. Główną bohaterką jest nauczycielka Ola Czekaj, która poznaje chorego na gruźlicę Janka, kuracjusza pobliskiego sanatorium. Między młodymi ludźmi rodzi się uczucie, mimo świadomości nieuleczalnej choroby chłopaka i sprzeciwu otoczenia. Ola decyduje się związać z Jankiem i zamieszkać z nim, rezygnując z dotychczasowego życia. Ich wspólne szczęście okazuje się jednak krótkotrwałe – stan zdrowia Janka stopniowo się pogarsza, aż w końcu mężczyzna umiera. Po jego śmierci Ola powraca do swojej dawnej pracy i środowiska.

Opinie krytyków Badacze zestawiali Kochanków z Marony z innymi utworami Iwaszkiewicza. Radosław Romaniuk, porównując opowiadanie do Brzeziny, pisał: „Chorobę i agonię powieściowego Janka, podobnie jak bohatera Brzeziny, Iwaszkiewicz włącza w cykl natury. Z każdym tygodniem widać ruch zegara, a postęp choroby wydaje się równie nieuchronny i miłość nic tu nie zmieni”. Z kolei Monika Ładoń, odnosząc utwór do Opowiadania szwajcarskiego, stwierdziła: „Opowiadanie szwajcarskie czytane obok Kochanków z Marony jawi się jak rozpoznawanie niezwykle trudnego terenu. Wyjątkowa odmienność opowiadania z 1961 roku pozwala podejrzewać, że śmierć ukochanego została przepracowana i w efekcie doszło do wyraźnego przekroczenia gruźliczej konwencji. Obserwacja umierającego Jerzego wymusiła na Iwaszkiewiczu potrzebę zmierzenia się z realną, a nie literacką wersją szpitalnego cierpienia”.

Karolina Szymańska w pracy Kochankowie z Marony. Studium somatyzacji tożsamości zwróciła uwagę na wykorzystanie koncepcji heterotopii Michela Foucaulta: „Iwaszkiewicz ciekawie połączył wątek homoerotyczny Janka i Arka z przyporządkowaniem jednego z nich (Janka) do szczególnej przestrzeni, z naznaczeniem go określoną, mającą długą tradycję w historii literatury i filmu chorobą, jaką jest gruźlica. Janek jest kuracjuszem w sanatorium dla osób chorych na gruźlicę. Miejsce to należy do szczególnych przestrzeni w sferze kultury człowieka, które Michel Foucault określa mianem heterotopii”.

Radosław Romaniuk, nawiązując do dramatu Romeo i Julia, którego akcja rozgrywa się w Weronie, zwrócił uwagę na podobieństwa między obu utworami, szczególnie na bezwarunkowy charakter miłości Oli. Pisał: „Paradoksalnie jest to więc utwór o szczęśliwej, zrealizowanej miłości, która choć nie umie zwyciężyć śmierci, to jednak trwa. I to przesłanie łączy Kochanków z szekspirowską tragedią, do której odsyła tytuł”.

O osobistym wymiarze utworu świadczy również list Iwaszkiewicza do poety Piotra Lachmanna, w którym komentował pracę nad opowiadaniem: „Jestem w dalszym ciągu z tą dziurą w środku, i nie zarasta. Nie mogę tego ominąć; choć piszę tylko o nim, i wyładowuję rozpacz, ból, żal, szyderstwo – i nic nie pomaga”.

Adaptacje Na podstawie opowiadania powstały dwie adaptacje filmowe. Pierwszą był film Kochankowie z Marony w reżyserii Jerzego Zarzyckiego, którego premiera odbyła się w 1965 roku. W głównych rolach wystąpili Barbara Horawianka (Ola), Andrzej Antkowiak (Janek), Józef Łotysz (Arek) oraz Władysław Hańcza (Gulbiński). W pracach nad scenariuszem uczestniczył także sam Jarosław Iwaszkiewicz.

Drugą ekranizacją byli wydani w 2005 roku Kochankowie z Marony w reżyserii Izabelli Cywińskiej. W filmie zagrali Karolina Gruszka (Ola), Krzysztof Zawadzki (Janek), Łukasz Simlat (Arek) oraz Danuta Stenka (Hornowa). Produkcja zdobyła kilka nagród, w tym nagrodę dla Karoliny Gruszki za główną rolę kobiecą na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, a także pięć nominacji do Orłów.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Polskie współczesne utwory literackie Kategoria:Polskie opowiadania Kategoria:Opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza Kategoria:Utwory literackie z 1961