Wybory prezydenckie na Białorusi w 1999 roku

Wybory prezydenckie na Białorusi w 1999 roku – wydarzenie polityczne zorganizowane z inicjatywy deputowanych Rady Najwyższej Republiki Białorusi XIII kadencji, którzy kontynuowali prace tego organu po reformie konstytucyjnej 1996 roku, oraz środowisk opozycyjnych wobec prezydenta Alaksandra Łukaszenki. Jego deklarowanym celem było przeprowadzenie pełnoprawnych wyborów prezydenckich i wyłonienie nowego prezydenta Białorusi po zakończeniu kadencji Łukaszenki, co zgodnie z konstytucją z 1994 roku miało nastąpić 20 lipca 1999 roku. Wybory organizowane były w warunkach dwuwładzy, która nastąpiła wraz z wprowadzeniem przez prezydenta reformy konstytucyjnej w 1996 roku. Łukaszenka ogłosił wówczas rozwiązanie Rady Najwyższej, powołanie nowego parlamentu – Zgromadzenia Narodowego oraz uznał, że w związku z reformą czas trwania jego kadencji należy liczyć od nowa, a wybory prezydenckie powinny się odbyć dopiero w 2001 roku. Część deputowanych Rady Najwyższej, powołując się na decyzję Sądu Konstytucyjnego, uznała te działania za bezprawne, i stosując się do konstytucji Białorusi z 1994 roku podjęła się, wraz z głównymi demokratycznymi partiami i organizacjami Białorusi, samodzielnej organizacji wyborów prezydenckich w 1999 roku, 5 lat od poprzednich wyborów. Ze względu na fakt, że Rada Najwyższa Republiki Białorusi nie posiadała realnej władzy nad terytorium kraju, a także ze względu na brak kworum w tej instytucji do podejmowania wiążących decyzji, wybory miały charakter zbliżony do akcji politycznej i nie doprowadziły do wyboru nowego prezydenta. Społeczność międzynarodowa uznała za legalną jedynie kampanię na rzecz przeprowadzenia wyborów.

Kandydatami w wyborach byli: przebywający na emigracji lider opozycyjnego Białoruskiego Frontu Ludowego (BFL) Zianon Pazniak i były premier Białorusi Michaił Czyhir. Przygotowania, kampania wyborcza i głosowanie odbywały się w warunkach represji wobec organizatorów ze strony władz lojalnych wobec prezydenta. Chyhir został aresztowany w dniu rozpoczęcia kampanii wyborczej, szef Centralnej Komisji Wyborczej Wiktar Hanczar był dwukrotnie aresztowany, a kilka miesięcy po wyborach został porwany i nigdy go nie odnaleziono. Ze względu na brak możliwości utworzenia tradycyjnych lokali, głosowanie polegało na wizytach członków komisji wyborczych wraz z urną w mieszkaniach wyborców. Zianon Pazniak wycofał się z kandydowania już po rozpoczęciu głosowania. Według Hanczara frekwencja wyniosła 53%, wybory były zatem ważne. Nie został jednak wskazany zwycięzca. Po wyborach nastąpiło osłabienie sił demokratycznych na Białorusi, zaś różnice zdań w ocenie przeprowadzenia wyborów doprowadziły do rozłamu w BFL. Emigracja przewodniczącego Rady Najwyższej Siamiona Szareckiego i zaginięcie zastępującego go Hanczara oznaczały faktyczny kres działalności Rady.

Przygotowanie mały|Zianon Pazniak – jeden z kandydatów w wyborach W sierpniu 1998 roku stało się wiadome, że organy państwowe lojalne wobec prezydenta Alaksandra Łukaszenki nie przewidziały w projekcie budżetu na rok następny środków na organizację wyborów prezydenckich. W związku z tym pod koniec 1998 roku deputowani kontynuujący pracę Rady Najwyższej Republiki Białorusi XIII kadencji utworzyli grupę roboczą ds. przygotowania postanowienia o organizacji w 1999 roku wyborów na stanowisko prezydenta Białorusi. W skład grupy weszli: przewodniczący Rady Najwyższej Siamion Szarecki, przewodniczący Centralnej Komisji Wyborczej Wiktar Hanczar, a także przywódcy opozycyjnych partii politycznych, które miały swoich przedstawicieli w Radzie. 10 stycznia 1999 roku odbyło się posiedzenie Rady, w którym uczestniczyło 44 deputowanych. Głosami 42 z nich zostało uchwalone postanowienie przygotowane przez grupę roboczą. Termin wyborów wyznaczono na 16 maja 1999 roku, a początek rejestracji grup inicjatywnych kandydatów – na 1 marca. Zatwierdzono także skład 19-osobowej Centralnej Komisji Wyborczej ds. Wyborów Prezydenckich (CKW), której przewodniczącym został mianowany Wiktar Hanczar, a w jej skład weszli przedstawiciele Białoruskiego Frontu Ludowego, Zjednoczonej Partii Obywatelskiej, Białoruskiej Socjaldemokratycznej Hramady, Białoruskiego Zrzeszenia Dziennikarzy oraz związków zawodowych.

16 stycznia miało miejsce pierwsze posiedzenie CKW. Podjęto na nim decyzję, że zbiór podpisów poparcia dla kandydatów na prezydenta rozpocznie się 70 dni przed datą głosowania, będzie trwać jeden miesiąc, a liczbą podpisów konieczną do rejestracji kandydata będzie 100 tysięcy. Po zebraniu podpisów miano przekazać je do CKW, który rozpocznie rejestrację kandydatów. Początek kampanii wyborczej wyznaczono na 6 kwietnia. Podjęto także decyzję o sformowaniu w ciągu miesiąca regionalnych komisji wyborczych i rozpoczęciu formowania lokalnych komisji wyborczych począwszy od 1 kwietnia. Istotnym zagadnieniem poruszonym na posiedzeniu była kwestia finansowania wyborów. Konstytucja Białorusi z 1994 roku, którą uznawała Rada Najwyższa, przewidywała finansowanie wyłącznie ze środków budżetowych. W związku z niemożnością skorzystania z tego źródła podjęto decyzję o sfinansowaniu wyborów z dobrowolnych składek. W tym celu postanowiono utworzyć specjalny fundusz. Centralna Komisja Wyborcza założyła w związku z tym konto w komercyjnym banku Pryjorbank.

30 stycznia zorganizowany w Mińsku Kongres Sił Demokratycznych przyjął rezolucję o pełnym poparciu dla przeprowadzenia wyborów prezydenckich 16 maja 1999 roku. Wydarzenie to doprowadziło do konsolidacji partii politycznych, związków zawodowych i organizacji społecznych obozu demokratycznego w okresie poprzedzającym wybory.

24 lutego przewodniczący CKW Wiktar Hanczar powiadomił o zakończeniu procesu tworzenia terytorialnych komisji wyborczych szczebla obwodowego i rejonowego. Ogłosił, że kolejnym etapem przygotowań będzie utworzenie komisji na poziomie lokali wyborczych. Był to etap najtrudniejszy z dotychczasowych, ponieważ oznaczał organizowanie pracy kilku tysięcy takich komisji i około 10 tysięcy aktywistów w całym kraju w warunkach silnego i narastającego przeciwdziałania ze strony struktur lojalnych wobec prezydenta. Następnego dnia rano wszyscy członkowie CKW zostali aresztowani. Spotkało się to z protestem społeczności międzynarodowej i wieczorem tego samego dnia zostali oni uwolnieni. W związku z coraz silniejszymi represjami CKW podjęła decyzję o przyspieszeniu kampanii wyborczej. 1 marca zarejestrowała dwie grupy inicjatywne kandydatów na urząd prezydenta Białorusi: byłego premiera Michaiła Czyhira i lidera Białoruskiego Frontu Ludowego Zianona Pazniaka. Każda z nich składała się z około 3 tysięcy ludzi. Od momentu rejestracji otrzymały one prawo do zbierania podpisów poparcia dla swoich kandydatów. Od razu po tym wydarzeniu pracownicy milicji zatrzymali i ciężko pobili szefa CKW Wiktara Hanczara. Znajdował się on w areszcie do 10 marca, gdzie prowadził suchą głodówkę. 16 marca milicja i KGB dokonały przeszukania w mieszkaniu Hanczara, rekwirując dokumenty związane z działalnością CKW.

Kampania wyborcza i głosowanie W wyznaczonym przez CKW terminie 31 marca 1999 roku grupy inicjatywne kandydatów na prezydenta Michaiła Czyhira i Zianona Pazniaka dostarczyły po około 130 tysięcy podpisów poparcia, co było liczbą wystarczającą do rejestracji. Tego samego dnia CKW podjęła decyzję o zarejestrowaniu obydwu kandydatów i rozpoczęciu od dnia następnego kampanii wyborczej. Zianon Pazniak znajdował się już w tym czasie na emigracji w Polsce, a białoruskie państwowe media wielokrotnie zapowiadały jego aresztowanie, jeśli tylko przekroczy granicę z Białorusią. 1 marca został aresztowany Michaił Czyhir. Tym samym żaden z kandydatów na prezydenta nie był w stanie prowadzić bezpośredniej kampanii wyborczej.

Kandydaturę Michaiła Czyhira popierali głównie politycy związani z Radą Najwyższą. Zianona Pazniaka popierał Białoruski Front Ludowy − partia opozycyjna o charakterze niepodległościowym i antyradzieckim, która nie miała deputowanych w Radzie.

Centralna Komisja Wyborcza zdołała utworzyć sieć komisji, jednak w związku z przeciwdziałaniem władz lojalnych wobec prezydenta nie było możliwe zorganizowanie klasycznych lokali wyborczych. Podjęto zatem decyzję, że głosowanie będzie trwać od 6 do 16 maja (według innego źródła − od 3 do 16 maja) i odbywać się poprzez odwiedzanie wyborców w ich domach przez członków komisji wyposażonych w urnę. Stało się wówczas jasne, że tego rodzaju wybory nie mogą odpowiadać standardom OBWE, nie uda się zaprosić na nie międzynarodowych obserwatorów, a kandydat, który otrzyma tą drogą największą ilość głosów, nie zostanie uznany na arenie międzynarodowej jako nowy prezydent Republiki Białorusi. Ostatecznie wspólnota międzynarodowa uznała za zgodną z prawem jedynie kampanię sił demokratycznych na rzecz przeprowadzenia wyborów prezydenckich. Według Lachowicza głosowanie przebiegało w najbardziej ekstremalnych warunkach. Już po jego rozpoczęciu z udziału w wyborach wycofał się Zianon Pazniak. 7 maja 1999 roku zaginął jeden z liderów opozycji − były minister spraw wewnętrznych Juryj Zacharanka.

19 kwietnia przewodniczący CKW Wiktar Hanczar ogłosił wyniki wyborów. Według jego informacji wzięło w nich udział 53% uprawnionych obywateli, zatem były ważne. Nie był jednak w stanie wskazać zwycięzcy.

Reakcje społeczeństwa Na początku 1999 roku, po tym, jak ogłoszono organizację wyborów prezydenckich, w Mińsku miała miejsce manifestacja poparcia dla tej decyzji. Pomimo dwudziestostopniowego mrozu uczestniczyło w niej około 7 tysięcy ludzi. Zdaniem Andreja Lachowicza, kampania na rzecz organizacji wyborów doprowadziła do znacznej aktywizacji białoruskiego społeczeństwa. Innego zdania jest Eugeniusz Mironowicz, który uważa, że akcja nie wywołała większego zainteresowania.

Reakcje instytucji lojalnych wobec prezydenta mały|Prezydent Alaksandr Łukaszenka Prezydent Alaksandr Łukaszenka i lojalne wobec niego instytucje państwowe od 1996 roku nie uznawały dalszego istnienia Rady Najwyższej Republiki Białorusi. W związku z tym nie uczestniczyły w wyborach organizowanych przez Radę ani nie uznawały ich za legalne. Mimo tego przedstawiciele Rady Najwyższej i powołanych przez nią organów, zgodnie z wcześniej wyznaczoną linią, nadal zwracali się do administracji Łukaszenki, jak gdyby uznawali ją za legalną władzę.

7 stycznia 1999 roku, wkrótce po utworzeniu przez deputowanych Rady Najwyższej grupy roboczej ds. wyborów, prokurator generalny Białorusi Aleh Bażełka poinformował o możliwości wszczęcia sprawy kryminalnej przeciwko członkom tej grupy. 15 stycznia powołana przez Radę Centralna Komisja Wyborcza poinformowała media, ministerstwa i organy miejscowej władzy o miejscu i czasie swojego pierwszego posiedzenia. Powiadomienie zostało zignorowane przez oficjalne struktury państwowe. Zdaniem Andreja Lachowicza, wielu z jej przedstawicieli obawiało się kontaktów z organami Rady Najwyższej z obawy przed represjami, np. zwolnieniem z pracy czy wszczęciem sprawy kryminalnej. Centralna Komisja Wyborcza pod kierownictwem Hanczara przez cały czas swego funkcjonowania nie była w stanie znaleźć stałej siedziby. Pierwsze jej posiedzenie planowano zorganizować w biurze Międzynarodowego Centrum Edukacyjnego, jednak to zerwało umowę w tej sprawie dzień po jej zawarciu.

1 lutego władze lojalne wobec prezydenta ogłosiły obowiązek ponownej rejestracji partii politycznych i organizacji społecznych. Na stanowisko kierownika komisji rejestracyjnej wyznaczyły Uładzimira Zamiatalina, polityka znanego z prorosyjskich poglądów i bardzo negatywnego stosunku do białoruskiego języka i kultury. Zdaniem Andreja Lachowicza, była to jedna z metod zniechęcania partii i organizacji do udziału w wyborach. Dwa dni później Wiktar Hanczar poinformował o nadchodzących z różnych części kraju meldunkach o tym, że lokalne oddziały banków odmawiają przekazywania pieniędzy na konto CKW.