Dinozaury (Dinosauria) – zróżnicowany klad zauropsydów. Pojawiły się w triasie, około 237 milionów lat temu. Stanowiły dominującą grupę kręgowców lądowych od początku jury (około 201 milionów lat temu) przez 135 milionów lat, do końca kredy (66 milionów lat temu), kiedy wymieranie kredowe (wyznaczające granicę kreda-trzeciorzęd i koniec mezozoiku) doprowadziło do zniknięcia większości linii. Zapis kopalny wskazuje, że w jurze ptaki wyewoluowały z dinozaurów zaliczanych do teropodów, wobec czego przez literaturę przedmiotu wydaną w XXI wieku uznawane są za grupę dinozaurów. Przeżywając katastrofę sprzed 66 milionów lat, dzięki swym potomkom stały się kontynuatorami linii dinozaurów po czasy współczesne.
Do ostatnich dziesięcioleci XX wieku wszystkie grupy dinozaurów uznawano za wymarłe. Jednakże zapis kopalny wskazuje, że ptaki, nazywane dziś w języku angielskim avian dinosaurs („ptasie dinozaury”), są współczesnymi potomkami opierzonych dinozaurów. Wyewoluowały one ze swych teropodzich przodków w okresie jury. Wobec tego ptaki stanowią jedyną linię dinozaurów, która przetrwała zagładę.
Wobec powyższego do dinozaurów zalicza się również ptaki. Z kolei dinozaury nie będące ptakami określa się mianem non-avian dinosaurs, tłumaczonym na język polski jako „nieptasie dinozaury”, pojawia się też określenie „nieptasie teropody”.
Dinozaury to z taksonomicznego, morfologicznego i ekologicznego punktu widzenia zróżnicowana grupa zwierząt. Do ptaków zaliczanych jest obecnie ponad 10 000 gatunków, co czyni je najbardziej zróżnicowaną grupą kręgowców z wyjątkiem okoniokształtnychPoza grupami obejmującymi rzeczone taksony.. Dzięki dowodom kopalnym do 2006 paleontolodzy wyróżnili ponad 500 rodzajów i ponad tysiąc gatunków nieptasich dinozaurów, podczas gdy w 2014 liczba opisanych rodzajów wynosiła 943. Dinozaury zamieszkiwały wszystkie kontynenty – na wszystkich bowiem znajdowane są ich szczątki kopalne, jak i występują współczesne gatunki. Zaliczają się do nich zarówno roślinożercy, jak i mięsożercy. Pierwotnie cechowała je dwunożność, ale wiele wymarłych grup obejmowało formy czworonożne, a także poruszające się zarówno na dwóch, jak i na czterech łapach. Liczne grupy wykształciły wyszukane struktury, jak rogi czy kryzy. Niektóre taksony wymarłe wykształcały także takie modyfikacje szkieletu, jak kolce czy pancerz. Potwierdzono składanie jaj i budowę gniazd u wszystkich grup. O ile dzisiejsze ptaki osiągają zazwyczaj niewielkie rozmiary, co wiąże się z umiejętnością lotu, formy prehistoryczne osiągały często duże rozmiary. Największe zauropody mogły osiągać nawet 58 m długości przy wysokości 9,25 m. Wizja nieptasich dinozaurów jako jednorodnie gigantycznych jest jednak nieprawdziwa, wynika z większej tendencji do zachowywania się dużych kości. Wiele nieptasich dinozaurów było niewielkich rozmiarów, jak mierzący około 50 cm długości Xixianykus.
Nazwa dinozaury oznacza „straszne jaszczury” (z gr. sauros – jaszczur). Reprezentują oddzielną grupę „gadów”, oprócz ptaków ich najbliższymi współczesnymi krewniakami są krokodyle. Jak wiele wymarłych form, nie wykazują one cech tradycyjnie uznawanych za „gadzie”, jak zmiennocieplność czy poruszanie się na kończynach odwiedzionych na boki. Co więcej, wiele grup prehistorycznych zwierząt, takich jak mozazaury, ichtiozaury, pterozaury, plezjozaury, a nawet Dimetrodon, popularnie uznawanych za dinozaury, w rzeczywistości nimi nie są. Przez pierwszą połowę XX wieku, zanim uznano ptaki za dinozaury, większość społeczności naukowej uznawała dinozaury za powolne i zmiennocieplne. Zmiana nastąpiła w latach 60. (odrodzenie dinozaurów). Stwierdzono, że wszystkie dinozaury, w tym mezozoiczne, prowadziły aktywny tryb życia i cechowały się szybkim metabolizmem, tak jak dzisiejsi ich przedstawiciele; wykazywały też liczne adaptacje umożliwiające interakcje społeczne.
Odkąd naukowcy zaczęli badać i opisywać pierwsze skamieliny nieptasich dinozaurów w pierwszej połowie XIX wieku, zmontowane szkielety nieptasich dinozaurów stały się głównymi atrakcjami muzeów wielu krajów, a dinozaury stały się częścią kultury. Wielkie rozmiary niektórych grup, jak również niekiedy przerażająca i fantastyczna natura, zapewniły tym stworzeniom regularną obecność w bestsellerach książkowych i filmowych, jak Zaginiony świat Arthura Conana Doyle’a czy Park Jurajski Michaela Crichtona. Trwały entuzjazm opinii publicznej dla tych zwierząt doprowadził do znacznego wsparcia finansowego dla poświęconej im dziedziny nauki. Media regularnie donoszą o nowych odkryciach.
Etymologia Takson Dinosauria został formalnie nazwany w 1842 przez paleontologa Richarda Owena, który użył tego terminu do określenia „odrębnego plemienia lub podrzędu gadów Sauria”. Nazwa pochodzi od greckich słów δεινός (deinos, co znaczy „straszny”, „potężny”, „wzbudzający lęk”) oraz σαῦρος (sauros, oznaczającego „jaszczurkę” lub „gada”). Choć ta nazwa taksonomiczna bywała często interpretowana w odniesieniu do dinozaurzych zębów, pazurów i innych wzbudzających strach cech, Owen miał zamiar podkreślić głównie rozmiary i majestat tych stworzeń.
Definicja filogenetyczna thumb|Szkielet Triceratops horridus, Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej Dinozaury definiuje się zazwyczaj jako grupę obejmującą Triceratops, Neornithes, ich ostatniego wspólnego przodka (MRCA) i wszystkich jego potomków. Zasugerowano również definicję obejmującą ostatniego wspólnego przodka megalozaura i iguanodonta, a także wszystkich jego potomków, ponieważ wymienione dwa rodzaje należą do trzech wymienionych przez Owena, gdy ustanawiał Dinosauria. Obie wskazują dokładnie ten sam zbiór zwierząt: „Dinosauria = Ornithischia + Saurischia”, obejmują więc zazwyczaj dwunożne mięsożerne teropody, do których zaliczają się też ptaki, czworonożne opancerzone ankylozaury, czworonożne stegozaury o płytach na grzbiecie, czworonożne roślinożerne ceratopsy o kostnych kryzach, dwu- lub czworonożne ornitopody, a prawdopodobnie i wielkie roślinożerne zauropodomorfy o długich szyjach i ogonach.
thumb|left|Wróbel zwyczajny (Passer domesticus) jako przedstawiciel współczesnych ptaków jest często wykorzystywany przy tworzeniu definicji dinozaurów Wielu paleontologów podnosi, że punkt, w którym rozdzieliły się linie teropodów i zauropodomorfów, może wyłączać zauropodomorfy zarówno z definicji dinozaurów, jak i gadziomiednicznych. By uniknąć niestabilności, dinozaury można zdefiniować bardziej konserwatywnie, uwzględniając trzy główne linie: Triceratops horridus + Saltasaurus loricatus + Passer domesticus, co oznacza ich ostatniego wspólnego przodka wraz ze wszystkimi jego potomkami. Ta bezpieczniejsza definicja może zostać wyrażona jako „Dinosauria = Ornithischia + Sauropodomorpha + Theropoda”. Baron, Norman i Barrett (2017) zdefiniowali Dinosauria w podobny sposób: jako najmniejszy klad, do którego należą Passer domesticus, Triceratops horridus i Diplodocus carnegii. Langer i współpracownicy (2020) zdefiniowali Dinosauria jako najmniejszy klad obejmujący Iguanodon bernissartensis, Megalosaurus bucklandii i Cetiosaurus oxoniensis.
Opis ogólny Używając jednej z powyższych definicji, dinozaury można ogólnie opisać jako archozaury z kończynami ustawionymi pionowo pod tułowiem. Wiele prehistorycznych grup zwierząt popularnie łączy się z dinozaurami: ichtiozaury, mozazaury, plezjozaury, pterozaury, nawet Dimetrodon się wśród nich pojawia, jednak formy te nie są dinozaurami. Nie cechują się one wyprostowanymi kończynami charakterystycznymi dla dinozaurów. Dinosauria stanowiły dominującą grupę kręgowców lądowych w mezozoiku, zwłaszcza w okresach jurajskim i kredowym. Inne grupy zwierząt były ograniczone pod względem zajmowanej niszy i przybieranych rozmiarów. Przykładowo ssaki rzadko przekraczały rozmiarami kota, były głównie mięsożercami wielkości współczesnych gryzoni polującymi na niewielką zdobycz.
thumb|Szkielet Stegosaurus stenops, Field Museum Dinosauria były i są niezwykle zróżnicowaną grupą zwierząt. W publikacji z 2006 Steve Wang i Peter Dodson szacują całkowitą liczbę rodzajów nieptasich dinozaurów na około 1850. Do tego czasu opisanych zostało 527 rodzajów, tak więc wedle autorów 71% rodzajów nieptasich dinozaurów było wtedy nieznanych nauce. W 2011 uznawano ponad 850 rodzajów. Wcześniejsza publikacja przewiduje, że istniało około 3400 rodzajów dinozaurów, z których wiele nie przetrwało w zapisie kopalnym. Do września 2008 nazwano 1047 różnych gatunków. Wang i Dodson (2006) prognozują, że w przeciągu następnych 60–100 lat poznane zostanie ¾ wszystkich rodzajów nieptasich dinozaurów, a w czasie 100–140 lat – 90%.
Niektóre żywiły się pędami roślin, nasionami, inne mięsem, rybami, owadami, występowała wśród nich też wszystkożerność. Ich przodkowie poruszali się na dwóch kończynach. Niektóre, jak Ammosaurus czy Iguanodon, mogły przemieszczać się na dwóch bądź czterech łapach. Częste były też różne modyfikacje czaszki, jak rogi czy kryza. Zdarzał się też kostny pancerz. Wiele także mezozoicznych form osiągało wielkość człowieka lub mniejszą. Współczesne ptaki też zazwyczaj nie są duże. Dinozaury zajmują obecnie wszystkie kontynenty. Ich skamieniałości wskazują, że również w przeszłości cechowały się globalnym zasięgiem, chociażby w epoce jury wczesnej. Dzisiaj zajmują większość nadających się siedlisk, zarówno lądowych, jak i morskich. Istnieją dowody na to, że niektóre nieptasie dinozaury, jak mikroraptor, potrafiły latać bądź przynajmniej szybować, a inne, jak spinozaury, wiodły częściowo wodny tryb życia.
Synapomorfie Współczesne odkrycia sprawiły, że podanie uniwersalnej listy wyróżniających się cech dinozaurów, cechującej się pełną zgody specjalistów, jest bardzo trudne. Prawie wszystkie odkryte do tej pory dinozaury dzielą pewne modyfikacje archozaurzego szkieletu przodków. Choć pewne późniejsze grupy zmodyfikowały również te cechy, są one uznawane za typowe dla Dinosauria; posiadali je najwcześniejsi przedstawiciele i przekazali je swym potomkom. Te wspólne cechy danego taksonu określa się mianem synapomorfii.
Szczegółowa ocena powiązań archozaurów wykonana przez S. Nesbitta potwierdziła lub znalazła 12 pewnych synapomorfii (część z nich znano już wcześniej) dół podskroniowy w czaszce naprzeciw otworu podskroniowego epipophyses w proksymalnych kręgach szyjnych (nie licząc atlasa i obrotnika) koniuszek grzebienia naramienno-piersiowego (miejsce przyczepu mięśni naramienno-piersiowych) położony na co najmniej 30% dolnej długości kości ramiennej kość promieniowa nie osiąga 80% długości kości ramiennej czwarty krętarz (wypukłość w miejscu przyczepu mięśni musculus caudofemoralis) na kości udowej jest ostro obrzeżony asymetryczny krętarz czwarty posiada brzeg dystalny tworzący strony kąt z trzonem proksymalna powierzchnia stawowa dla strzałki na kościach skokowej i piętowej zajmuje mniej niż 30% poprzecznego wymiaru tych kości kość bocznopotyliczna leżąca na tyle czaszki, nie spotyka się z kością jednoimienną w płaszczyźnie pośrodkowej jamy wewnątrzczaszkowej proksymalne powierzchnie stawowe kości kulszowej dla kości biodowej i łonowej rozdzielone dużą wklęsłą powierzchnią cnemial crest piszczeli, czyli grzebień na jej przedniej powierzchni, biegnie przednio-bocznie, a więc zakrzywia się ku przodowi i zewnętrznej stronie kości wydatny grzebień zorientowany proksymalno-dystalnie na tylnej powierzchni dalszego końca piszczeli Nesbitt znalazł wiele dalszych potencjalnych synapomorfii, nie uznał zaś licznych synapomorfii zasugerowanych wcześniej. Niektóre z nich są bowiem obecne także u Silesauridae, wedle Nesbitta grupy siostrzanej dinozaurów. Zaliczają się doń duży przedni krętarz, kości śródstopia od II do IV prawie równej długości, redukcja kontaktu między kośćmi łonową i kulszową, obecność cnemial crest na piszczeli i wznoszący się wyrostek na kości skokowej i wiele innych.
thumb|left|Typowa czaszka diapsyda