Mustafa Kemal Atatürk (ur. 1881Jego urodziny są nieznane. 19 maja (dzień, w którym wylądował w Samsunie w 1919 r., aby rozpocząć ruch nacjonalistyczny) uważa się za jego symboliczne urodziny. Twierdzono również, że urodził się w 1880 roku. Zürcher, Erik Jan (1984). The Unionist factor: the role of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905–1926. Leiden: E.J. Brill. p. 106. w SalonikachArtykuł w ahmetakyol.net podaje, że data urodzenia Atatürka nie jest pewna – do 25 czerwca 1925 stosowano w Turcji dwa kalendarze, a w metryce Atatürka nie jest wskazane, w którym systemie zapisana jest data – rokiem urodzenia mógłby być 1880 lub 1881. Ponadto są wątpliwości co do dnia i miesiąca urodzenia. Za datę urodzenia Atatürka przyjmuje się oficjalnie dzień 19 maja 1881 – dzień ten został wybrany, ponieważ wtedy rozpoczęła się w 1919 ., zm. 10 listopada 1938 w Stambule) – turecki wojskowy, polityk i mąż stanu, współtwórca i pierwszy prezydent Republiki Turcji od roku 1923 do śmierci w 1938 roku, Mareşal.
W trakcie I wojny światowej był jednym z ważniejszych dowódców armii Imperium Osmańskiego. Po klęsce w wojnie sprzeciwił się rozbiorom Turcji i stanął na czele wojny o niepodległość. W niepodległej Turcji objął urząd prezydenta, przeprowadzając szereg reform politycznych, gospodarczych i kulturalnych, przekształcając Imperium Osmańskie w nowoczesne i świeckie państwo narodowe. Jego działania dały początek ideologii kemalistycznej. Uważany jest za jedną z najważniejszych postaci w historii Turcji i XX wieku.
Życiorys Wczesny okres życia Urodził się najprawdopodobniej w 1881 roku w Salonikach na terenie ówczesnego Imperium OsmańskiegoMango, s. 29, Meropi Anastassiadou, Salonique, 1830–1912: une ville ottomane à l'âge des Réformes, Brill, 1997, , s. 71. jako syn Zübeydy Hanım i Alego Rızy Efendiego. Jego matka zajmowała się domem, ojciec był oficerem milicji i przedsiębiorcą. Jedyną siostrą Kemala, która przeżyła dzieciństwo, była Makbule Atadan (dożyła roku 1956)Cemal Çelebi Granda, Cemal Granda anlatıyor, Pal Medya ve Organizasyon, 2007, .. Rodzina Kemala jest różnie opisywana w źródłach. Według Andrew Mango rodzina należała do muzułmańskiej klasy średniej mówiącej w języku tureckim. Część źródeł wskazuje na to, że Kemal wśród najbliższych przodków miał osoby pochodzenia albańskiego bądź słowiańskiego (na co wskazują jego cechy wyglądu – blada cera, blond włosy i niebieskie oczyGreat leaders, great tyrants?: Contemporary views of World rulers who made history, Arnold Blumberg, Greenwood Publishing Group, 1995, , s. 7.), niektóre sugerują nawet, że etnicznym Albańczykiem był sam Ali RızaIsaac Frederick Marcosson, Turbulent Years, Ayer Publishing, 1969, s. 144.Richmond, Yale, From Da to Yes: understanding the East Europeans, (Intercultural Press Inc., 1995), s. 212..
Po urodzeniu otrzymał imię Mustafa. Drugie imię Kemal (oznaczające perfekcję lub dojrzałość) nadał mu jego nauczyciel matematyki Üsküplü Mustafa EfendiAli Fuat Cebesoy, Sınıf arkadaşım Atatürk: okul ve genç subaylık hâtıraları, İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1967, s. 6.Afet Inan, Atatürk hakkında hâtıralar ve belgeler, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959, s. 8. lub przyjął on je sam na cześć nacjonalistycznego poety Namıka KemalaMango, Atatürk, s. 37.. We wczesnej młodości uczęszczał do szkoły religijnej, gdzie pomimo niechęci samego Mustafy, wysłała go matka. Za namową ojca porzucił religijną edukację i rozpoczął naukę w prywatnej szkole o bardziej świeckim charakterze. Po ukończeniu szkoły, bez konsultacji z synem, rodzice wysłali go do szkoły wojskowej w Salonikach, gdzie naukę rozpoczął w roku 1893. W 1896 roku rozpoczął naukę w Wyższej Szkole Wojskowej w Bitoli, a od 1896 roku kontynuował naukę na studiach w Osmańskiej Akademii Wojskowej w StambuleFalih Fırkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, s. 29.. Później ukończył Osmański College Wojskowy (1905 rok)T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademlerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genkurmay Başkanlığı Basımevi, 1972, s. 1..
Kariera wojskowa Wkrótce po ukończeniu studiów został zatrzymany przez policję za działalność antymonarchistyczną. Kilka miesięcy spędził w więzieniu, z którego został wypuszczony po interwencji Rızy Paszy, byłego dyrektora szkoły, do której Kemal uczęszczałFalih Rıfkı Atay: Çankaya, Pozitif Yayınları, Stambuł, 2004 . Po wyjściu na wolność został w stopniu kapitana przydzielony do Piątej Armii z siedzibą w Damaszku (obecnie w Syrii)T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademlerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genkurmay Başkanlığı Basımevi, 1972, s. 1.. Na miejscu dołączył do tajnej grupy rewolucyjnej postępowych oficerów kierowanych przez Mustafę Cantekina. Grupa nosiła nazwę Vatan ve Hurriyet – Ojczyzna i Wolność. W dniu 20 czerwca 1907 roku został awansowany do stopnia starszego kapitana, a 13 października tego samego roku przydzielony do sztabu Trzeciej Armii w BitoliT.C. Genelkurmay Başkanlığı Yayınları, s. 2.. W Bitoli dołączył do młodotureckiej organizacji Komitet Jedności i Postępu, w której otrzymał numer członkowski 322. W późniejszych latach zdystansował się od ruchu i znany był z częstej krytyki wobec polityki kierownictwa Komitetu. 22 czerwca 1908 roku otrzymał funkcję inspektora kolei osmańskich w Rumelii Wschodniej.
W lipcu 1908 roku wziął udział w rewolucji młodotureckiej, w wyniku której przywrócono monarchię konstytucyjną. Po sukcesie rewolucji zaproponował odpolitycznienie armii, co nie spodobało się liderom Komitetu Jedności i Postępu. Został karnie odesłany do Trypolitanii (Libia), oficjalnie pod pretekstem tłumienia buntu plemiennego, jaki wybuchł tam pod koniec 1908. Po stłumieniu rebelii w styczniu 1909 roku przybył do Stambułu. W kwietniu grupa żołnierzy rozpoczęła kontrrewolucję znaną jako incydent 31 marca, zaś Kemal wziął udział w stłumieniu wystąpieniaLord Kinross: Rebirth of a Nation,Sander yayınları, Stambuł,1972 s.68. Rok później został powołany do służby w Albanii, która pozostawała regionem niestabilnym politycznie ze względu na rebelię albańską Isy Boletiniego w KosowieVon Michael Schmidt-Neke Enstehung und Ausbau der Königsdiktatur in Albanien, 1912–1939. W trakcie służby oficjalnie spotkał się z Eqremem Vlorą, późniejszym sygnatariuszem Deklaracji Niepodległości Albanii"I remember well the meeting very interesting, I had casually with Mustafa Qemali in 1910, at the time, still a mere lieutenant". Albislam.com.. Jesienią tego samego roku wraz z innymi tureckimi obserwatorami wojskowymi uczestniczył w manewrach we francuskiej PikardiiAna Britannica (1987) Vol. 2 (Ami – Avr): Atatürk, Mustafa Kemal. s. 490..
W 1911 roku ponownie trafił do osmańskiej Trypolitanii, gdzie wziął udział w walkach z Włochami. Brał udział w starciach głównie w obszarach w pobliżu Bengazi, Tobruku i DarnyThe History of the Italian-Turkish War, William Henry Beehler, s.96.
1 grudnia 1912 roku został przeniesiony na półwysep Gallipoli, gdzie wziął udział w I wojnie bałkańskiej. W trakcie kampanii brał udział w nieudanym desancie na Bulair u wybrzeży Tracji (bitwa pod Bulair)Richard C. Hall, The Balkan Wars 1912–1913: Prelude to the First World War, Routledge, 2002, s. 81.. W II wojnie bałkańskiej brał udział m.in. w bitwie o Adrianopol. W 1913 roku został mianowany attaché wojskowym Imperium Osmańskiego na wszystkie państwa bałkańskie. 1 marca 1914 roku został awansowany do stopnia podpułkownika. Jego biuro znajdowało się w Sofii w BułgariiT.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademlerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genkurmay Başkanlığı Basımevi, 1972, s. 1..
I wojna światowa
mały|Kemal w trakcie bitwy o Gallipoli (1915) Gdy w 1914 roku Imperium Osmańskie wraz z innymi państwami centralnymi włączyło się do I wojny światowej, Kemal otrzymał stanowisko dowódcy 19. dywizji, z którą został włączony w skład 5. armii. Był jednym z dowódców w bitwie o Gallipoli, która zakończyła się zwycięstwem jego wojsk nad koalicją wojsk brytyjsko-australijsko-nowozelandzko-francuskich. W 1916 roku uzyskał stopień generała i tytuł paszy. 14 stycznia 1916 roku przydzielono mu dowództwo XVI Korpusu 2. armii i odesłano na Kaukaz, gdzie wziął udział w walkach z RosjanamiLengyel, They called him Atatürk, s.68. Dowodzone przez niego oddziały rozbiły rosyjskie wojska w Bitlis i MuşKinross, Atatürk: The Rebirth of a Nation, s.100. Po serii zwycięstw nad Rosjanami rząd zaproponował utworzenie nowej armii w Hidżazie i wyznaczył Mustafę Kemala na jej dowódcę, on jednak odrzucił propozycję dowodzenia, a armia nigdy nie powstała. 7 marca 1917 roku został awansowany na dowódcę II Armii. Wkrótce po tym armia carska wycofała się z Turcji na skutek wybuchu rewolucjiAna Britannica (1987) Vol. 2 (Ami – Avr): Atatürk, Mustafa Kemal. s. 490..
W lecie 1917 roku zastąpił Fevziego Çakmaka na jednym z dowódczych stanowisk Armii Siódmej toczącej walki z Brytyjczykami w Palestynie. Armia Siódma znajdowała się pod bezpośrednim dowództwem niemieckiego generała Ericha von Falkenhayna. Kemal i inni dowódcy tureccy (w tym İsmet İnönü) popadli z nim w konflikt i próbowali otrzymać wsparcie dla swoich wojsk ze strony wielkiego wezyra Mehmeta Talaata, który jednak zignorował ich prośby. Kemal w rezultacie zrezygnował z uczestnictwa w dowództwie Armii Siódmej i wrócił do Konstantynopola. Towarzyszył następcy tronu Mehmedowi VI w podróży koleją po Niemczech i Austro-Węgrzech. W trakcie tej europejskiej wizyty osobiście poznał cesarza Wilhelma II, któremu przepowiedział klęskę państw centralnych w wojnie.
Gdy w lipcu 1918 roku Mehmed VI został nowym sułtanem, objął on protekcją Kemala i już w sierpniu ponownie wysłał go do Siódmej Armii. Kemal dowodził siłami tureckimi w Syrii, lecz na skutek bombardowań brytyjskich został zmuszony do ewakuowania się na północ. Według biografów pozostał jedynym osmańskim generałem I wojny światowej, który nigdy nie przegrał żadnej bitwyLord Kinross: Rebirth of a Nation,Sander yayınları, Stambuł,1972 s.210.
30 października 1918 roku Imperium Osmańskie podpisało rozejm w Mudros z aliantami, co doprowadziło do wycofania wojsk niemieckich i austro-węgierskich z obszarów Imperium Osmańskiego. 31 października Kemal Pasza przejął dowództwo nad Grupą Armii Yıldırım (na stanowisku zastąpił Limana von Sandersa). Na wypadek inwazji aliantów zorganizował dystrybucję broni pośród cywilów w Gaziantep. Jego ostatnią misją w armii osmańskiej było zorganizowanie powrotu żołnierzy, którzy zostali pozostawieni na południu kraju. Na początku listopada 1918 roku Grupa Armii Yıldırım została oficjalnie rozwiązana, a Kemal 13 listopada 1918 roku powrócił do okupowanego przez aliantów Konstantynopola, gdzie rozpoczął pracę w Ministerstwie Wojny.
Po zakończeniu wojny alianci zachodni (Włochy, Francja, Wielka Brytania) wraz z Grecją i Armenią podjęli decyzję o rozbiorze Imperium OsmańskiegoReychman J.: Historia Turcji. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973, s. 291–292.. Kemal nie uznał decyzji o podziale i w lipcu 1919 roku zrezygnował ze służby w armii osmańskiej oraz zapowiedział rozpoczęcie wojny z siłami okupacyjnymi. Rząd osmański wydał nakaz aresztowania Kemala, a następnie zaocznie skazał go na śmierć.