Kazimierz Opałek (ur. 13 lipca 1918 w Krakowie, zm. 11 listopada 1995 tamże) – polski prawnik, teoretyk i filozof prawa, politolog oraz badacz historii doktryn polityczno-prawnych i historii nauki. Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, w latach 1954-1956 dziekan Wydziału Prawa UJ, w latach 1962-1964 prorektor uczelni, a w latach 1969-1975 dyrektor Instytutu Nauk Politycznych UJA. Bodnar, J.J. Wiatr, J. Wróblewski (kom. red.), Prawo i polityka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ISBN 83-01-08803-6, „Nota biograficzna”, s. 7-9.. Członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk i członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności, doktor honoris causa Uniwersytetu w Peczu oraz członek zagraniczny Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk.

Jego dorobek obejmował trzy główne obszary: historię doktryn polityczno-prawnych i historii nauki, teorię i filozofię prawa oraz nauki polityczneM. Rogowski, Zarys biografii naukowej Kazimierza Opałka, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio G” 2001, t. XLVIII, s. 105-116, online, dostęp 2026-09-12.. W teorii prawa zajmował się zwłaszcza metodologią prawoznawstwa, wielopłaszczyznowym ujmowaniem prawa, prawem podmiotowym, praworządnością, semiotyką języka prawnego oraz teorią dyrektyw i norm. Był jednym z czołowych przedstawicieli analitycznego nurtu polskiej teorii prawa, przy czym opowiadał się za umiarkowaną wersją analizy filozoficznej i podkreślał ograniczenia redukowania prawa do jednej tylko płaszczyzny badawczej.

Życiorys

Wykształcenie i początki kariery naukowej

Urodził się 13 lipca 1918 w Krakowie jako syn Tadeusza Opałka, urzędnika państwowego, i Eugenii z domu PolaczekJ. Róziewicz, A. Śródka, Kazimierz Opałek (1918-1995) jako historyk nauki, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1998, nr 1, s. 143-152, online, dostęp 2026-09-12.. W latach 1928-1936 uczęszczał do klasycznego Gimnazjum im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie. Po maturze rozpoczął w 1936 studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Od wiosny 1938, jeszcze jako student, pełnił obowiązki bibliotekarza i zastępcy asystenta w Seminarium Historyczno-Prawnym UJ kierowanym przez Rafała Taubenschlaga.

Po wybuchu II wojny światowej studia zostały przerwane. Od 1940 pracował jako magazynier w prywatnym przedsiębiorstwie budowlanym, a studia ukończył w ramach tajnego nauczania w roku akademickim 1943/1944. W okresie okupacji nawiązał kontakt z Jerzym Landem, profesorem teorii i filozofii prawa UJ i uczniem Leona Petrażyckiego, pod którego kierunkiem rozpoczął przygotowania do pracy naukowej.

15 lutego 1945 został asystentem-wolontariuszem UJ, początkowo w Katedrze Powszechnej Historii Państwa i Prawa, a od jesieni 1945 w Katedrze Teorii Państwa i Prawa. Równolegle od 1945 pracował w krakowskim oddziale Prokuratorii Generalnej RP; po zdaniu egzaminu referendarskiego był tam referendarzem do końca lat 40..

W lipcu 1946 uzyskał stopień doktora na podstawie rozprawy Hieronim Stroynowski jako filozof prawa, po czym został adiunktem. W 1949 ukończył obszerną pracę Prawo podmiotowe, planowaną jako rozprawa habilitacyjna. W warunkach politycznych początku lat 50. nie mogła ona wówczas zostać opublikowana i nie stała się podstawą habilitacji; ukazała się dopiero w 1957. Habilitował się w styczniu 1953 na podstawie monografii Prawo natury u polskich fizjokratów.

W czerwcu 1954 został profesorem nadzwyczajnym. Po śmierci Jerzego Landego objął kierownictwo Katedry Teorii Państwa i Prawa UJ. W 1958, na podstawie opublikowanej rok wcześniej książki Prawo podmiotowe, uzyskał przewidziany przez ówczesny system awansów naukowych stopień doktora nauk prawnych, będący wówczas najwyższym stopniem naukowym. Profesorem zwyczajnym został w 1962.

Uniwersytet Jagielloński i Polska Akademia Nauk

W latach 1954-1956 był dziekanem Wydziału Prawa UJ, a w latach 1962-1964 prorektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1956-1962 łączył pracę uniwersytecką z funkcją wicedyrektora i kierownika działu w Instytucie Nauk Prawnych PAN. W latach 1960-1961 przebywał w Stanach Zjednoczonych jako stypendysta Fundacji Forda, rozwijając kontakty z amerykańskimi ośrodkami teorii i socjologii prawa.

W latach 1964-1969 kierował Międzywydziałowym Studium Nauk Politycznych UJ. Po reorganizacji struktur politologicznych Uniwersytetu kierował Zakładem Teorii Państwa i Prawa, a w latach 1969-1975 był dyrektorem Instytutu Nauk Politycznych UJ. Na emeryturę przeszedł w 1988.

Pełnił liczne funkcje w Polskiej Akademii Nauk. W latach 1972-1982 przewodniczył Komitetowi Nauk Politycznych PAN, od 1975 do śmierci kierował Komisją Nauk Prawnych Oddziału PAN w Krakowie, a od 1985 także Komisją Nauk Politycznych tego Oddziału. W 1977 został członkiem korespondentem PAN, a w 1986 członkiem rzeczywistym. Po reaktywowaniu Polskiej Akademii Umiejętności został jej członkiem czynnym.

Od początku lat 50. uczestniczył również w organizowaniu badań nad historią nauki. Był członkiem Komitetu Historii Nauki PAN i kierował powołanym przy nim zespołem badań nad nauką polskiego Oświecenia. W latach 1963-1970 kierował krakowskim ośrodkiem Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN. Od numeru 3 z 1970 pełnił funkcję redaktora naczelnego „Kwartalnika Historii Nauki i Techniki”; formalnie sprawował ją przez około pięć lat. W pierwszej połowie lat 70. był także redaktorem naczelnym „Studiów Nauk Politycznych”.

W latach 1972-1976 był prezesem Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych. Od 1952 należał do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

Kontakty międzynarodowe

Od końca lat 50. rozwijał intensywne kontakty międzynarodowe. Przebywał w skandynawskich ośrodkach filozofii prawa, w tym w środowisku związanym z Alfem Rossem, a następnie w ośrodkach Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. Był profesorem wizytującym m.in. we Frankfurcie nad Menem (1977), Wiedniu (1984) i Monachium (1985), a dłuższe pobyty naukowe odbywał również w Getyndze, Fryburgu i Hanowerze.

W 1967 otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu w Peczu. Od 1971 był członkiem Académie Internationale d’Histoire des Sciences, a od 1972 przewodniczył polskiej sekcji Internationale Vereinigung für Rechts- und Sozialphilosophie (IVR). W 1980 został członkiem korespondentem Instytutu Hansa Kelsena w Wiedniu. 7 maja 1981 został członkiem zagranicznym Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk. Należał również do Bawarskiej Akademii Nauk.

Działalność naukowa

Zakres i ewolucja badań

Jerzy Wróblewski wyróżniał w twórczości Kazimierza Opałka cztery zasadnicze drogi badań teoretycznoprawnych: krytyczną analizę współczesnych koncepcji prawa, badania filozoficzno-metodologiczne prawoznawstwa, analizę problemów odpowiadających wielopłaszczyznowemu ujęciu prawa oraz teorię dyrektyw i normJ. Wróblewski, Kazimierz Opałek. Drogi teoretyka prawa, [w:] A. Bodnar, J.J. Wiatr, J. Wróblewski (kom. red.), Prawo i polityka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, s. 10-16.. Marcin Rogowski ujmował jego dorobek szerzej, wskazując trzy wielkie obszary: historię doktryn i nauki, teorię prawa oraz naukę o polityce.

Dorobek Kazimierza Opałka liczył około 300 publikacji, w tym kilkanaście obszernych prac książkowych, blisko dwieście artykułów, a także redakcje, przekłady, recenzje i opracowania encyklopedyczne. W 1999 Jan Woleński opracował anglojęzyczny wybór jego prac Kazimierz Opałek Selected Papers in Legal Philosophy, wydany w serii Law and Philosophy Library. Zbiór obejmuje m.in. teksty o metodologii prawoznawstwa, obowiązywaniu prawa, praworządności, pojęciu prawa pozytywnego oraz strukturze i funkcjach dyrektyw i norm.

Historia doktryn polityczno-prawnych i historia nauki

Pierwszy etap twórczości Kazimierza Opałka był związany przede wszystkim z historią myśli politycznej, prawnej i naukowej, szczególnie z polskim Oświeceniem. Rozprawę doktorską poświęcił Hieronimowi Stroynowskiemu, a następnie badał fizjokratyzm, poglądy Hugona Kołłątaja i recepcję europejskich doktryn społecznych w Polsce. Do najważniejszych prac tego okresu należały Hugona Kołłątaja poglądy na państwo i prawo (1952), Prawo natury u polskich fizjokratów (1953) oraz Myśl Oświecenia w Krakowie (1955).

Przygotowywał także edycje źródłowe pism Hugona Kołłątaja i Józefa Wybickiego, a w badaniach historycznych analizował polską myśl oświeceniową na tle francuskiej, niemieckiej i angielskiej kultury intelektualnej. Mimo późniejszego przesunięcia zainteresowań ku teorii prawa i politologii nie porzucił historii; w 1992 opublikował opracowanie o początkach teorii prawa w Polsce międzywojennej.

Metodologia prawoznawstwa i wielopłaszczyznowe ujęcie prawa

Od drugiej połowy lat 50. centrum jego badań przesuwało się w stronę teorii i metodologii prawa. Szczególne znaczenie miała monografia Problemy metodologiczne nauki prawa (1962), będąca rozbudowaną analizą przedmiotu i metod nauk prawnych oraz relacji prawoznawstwa do innych nauk społecznych.

Kazimierz Opałek krytycznie oceniał jednopłaszczyznowe koncepcje prawa. Analizował ograniczenia pozytywizmu prawniczego, normatywizmu, psychologizmu i realizmu prawnego, opowiadając się za takim badaniem prawa, które uwzględnia jego aspekt językowo-logiczny, psychologiczny i społeczny, a zarazem zachowuje swoistość metodologiczną prawoznawstwa. Z tym wiązały się jego prace o integracji wewnętrznej nauk prawnych oraz o integracji prawoznawstwa z innymi naukami społecznymi. Podkreślał przy tym, że integracja nie powinna prowadzić do zaniku autonomii problemowej nauk prawnych.

Wspólnie z Jerzym Wróblewskim prowadził badania porównawcze nad współczesną teorią prawa. Ich wynikiem były m.in. Współczesna teoria i socjologia prawa w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej (1963), Zagadnienia teorii prawa (1969) oraz Prawo. Metodologia, filozofia, teoria prawa (1991).

Prawo podmiotowe i praworządność

Jednym z najwcześniejszych problemów teoretycznoprawnych analizowanych przez Kazimierza Opałka było pojęcie prawa podmiotowego. Monografia Prawo podmiotowe, ukończona w 1949 i opublikowana w 1957, przedstawiała krytyczną analizę rozmaitych sposobów ujmowania tej kategorii. W tym okresie Opałek proponował nawet eliminację terminu „prawo podmiotowe” z aparatury teoretycznej, stanowiska tego jednak w późniejszych pracach nie podtrzymał.

Drugim trwałym wątkiem była praworządność. W latach 50. i 60. analizował rozróżnienie formalnego i materialnego pojmowania praworządności, jej gwarancje oraz relację do praw i wolności obywatelskich. W pracy napisanej z Witoldem Zakrzewskim Z zagadnień praworządności socjalistycznej zwracano uwagę m.in. na legalizm działania organów państwa, ochronę praw obywateli i instytucjonalne gwarancje kontroli działania władzy. Współczesne badania nad jego dorobkiem wskazują, że już w latach 50. odnosił polską dyskusję o praworządności do koncepcji niemieckich i anglosaskich, a część jego analiz pojęciowych zachowała znaczenie metodologiczne.

Teoria dyrektyw i norm

Od lat 70. głównym obszarem jego badań analitycznych stała się teoria dyrektyw i norm. Najpełniejszy wykład przedstawił w monografii Z teorii dyrektyw i norm z 1974, a następnie w rozbudowanej wersji niemieckiej Theorie der Direktiven und der Normen, wydanej przez Springer w 1986.

Badał strukturę wypowiedzi dyrektywalnych, różnice między normami i innymi dyrektywami, pojęcie znaczenia dyrektywnego, problem istnienia norm oraz semiotyczne i pragmatyczne aspekty dyskursu normatywnego. W swoich analizach wykorzystywał dorobek filozofii języka, w tym teorię performatywów i aktów mowy J.L. Austina, oraz problematykę logiki deontycznej. Wspólnie z Janem Woleńskim analizował także m.in. możliwość aksjomatyzacji prawa oraz związki systemów normatywnych, pojęcia dozwolenia i logiki deontycznej.

Charakterystyczną cechą jego podejścia analitycznego było odrzucenie jego skrajnie redukcjonistycznej wersji. Analiza języka stanowiła dla niego podstawowe narzędzie teorii prawa, lecz nie wyczerpywała badań nad prawem jako zjawiskiem społecznym i instytucjonalnym.