Nadeszła pora na omówienie budowy procesora z punktu widzenia programisty.

Rejestry W procesorach z rodziny 80x86Poczynając od 80386. wyróżniamy następujące rejestry (w nawiasach podano ich rozmiar): 8 rejestrów ogólnego przeznaczenia [32 bity] 6 rejestrów segmentowych [16 bitów] rejestr flag [32 bity] wskaźnik instrukcji - EIP [32 bity] 8 rejestrów jednostki zmiennoprzecinkowej procesora (w procesorach nowszych od 80386), kiedyś koprocesora arytmetycznego [80 bitów] w nowszych procesorach 8 rejestrów rozszerzeń MMX/3DNow/3DNow! [64 bity] w nowszych procesorach 8 rejestrów XMM rozszerzeń SSE, SSE2, SSE3 [128 bitów] Dokładny opis wszystkich rejestrów poniżej.

Rejestr EIP Rejestr EIP (ang. extended insertion point), dawniej po prostu IP (jeszcze 16-bitowy) wskazuje na adres aktualnie wykonywanej instrukcji. Procesor ma zapętlony sposób działania: pobiera instrukcję, wykonuje ją i, na koniec cyklu, zwiększa zawartość rejestru EIP o długość wykonanej instrukcji. W razie uruchomienia programu, początkowo rejestr EIP wskazuje na początek segmentu kodu.

Rejestry ogólnego przeznaczenia Jak sama nazwa wskazuje, służą do wykonywania przeróżnych, nieokreślonych z góry czynności, takich jak np.: przechowywanie operandów i wyników obliczeń arytmetycznych i logicznych służą jako liczniki (głównie rejestr ECX) funkcjonują jako przechowalnie argumentów Pisząc program w asemblerze, prawie na pewno będziesz korzystał z tej grupy rejestrów.

+ Rejestry ogólnego przeznaczenia+ 8 bitów

AHALBHBLCHCLDHDLAXBXCXDXSPBPSIDIEAXEBXECXEDXESPEBPESIEDI

EAX - używany głównie w czasie operacji arytmetycznych EBX - rejestr bazowy, wraz z rejestrem segmentowym DS tworzą wskaźnik na przestrzeń danych ECX - rejestr służący głownie jako licznik w zapętlonych operacjach EDX - rejestr danych, używany do operacji arytmetycznych oraz obsługi wejścia-wyjścia ESP - wskaźnik wierzchołka stosu EBP - wskaźnik do danych w segmencie stosu ESI - rejestr indeksowy, wskaźnik źródła EDI - rejestr indeksowy, wskaźnik przeznaczenia

Jak widać powyżej, wszystkie 8 powyższych rejestrów dzieli się na mniejsze, rejestry składowe. Zmodyfikowanie wartości rejestru składowego modyfikuje kawałek rejestru, którego jest częścią (reszta bitów rejestru-rodzica pozostaje bez zmian). Podział ten wywodzi się z procesorów 8086, gdzie rejestry procesora były 16-bitowe i nazywały się kolejno AX, BX itd. Umożliwienie korzystania z tych rejestrów wiąże się z zapewnieniem kompatybilności starszych programów z nowymi procesorami. Tworząc procesory z 32-bitowymi rejestrami dopisano do ich nazw literkę E (Extended).

Rejestry segmentowe W pamięci komputera przechowywane są instrukcje dla procesora oraz inne dane, które podlegają przetwarzaniu. Aby procesor "wiedział" co oznaczają poszczególne dane stosuje się tzw. rejestry segmentowe. To właśnie te rejestry umożliwiają wskazanie fragmentów pamięci zawierających kod maszynowy (tzn. te dane procesor może wykonać) oraz obszary danych. Tak naprawdę, ich rola aktualnie nie jest tak duża, jak była w czasach 80286 oraz wcześniejszych. Ponadto, w procesorze 8086 rejestry segmentowe dzieliły całą dostępną przestrzeń adresową na 64-kilobajtowe segmenty, czyli coś w rodzaju "okienek", przez które można było dostać się do pamięci.

Rejestry segmentowe: CS - segment kodu DS - segment danych SS - segment stosu ES - dodatkowy segment danych FS - dodatkowy segment danych GS - dodatkowy segment danych

Wszystkie z tych rejestrów istniały już w procesorach 8086 poza FS i GS, które zostały wprowadzone w procesorze 80386. Ich rola jest nieco odmienna w różnych modelach pamięci.

Segmentowy model pamięci

procesor wielkość magistrali adresowej max. wielkość pamięci operacyjnej 8088 20 bitów 1 MB 8086 20 bitów 1 MB 80286 24 bity 16 MB 80386 32 bity 4 GB 80486 32 bity 4 GB 80586 32 bity 4 GB 80686 36 bitów 64 GB Możliwość taką daje rozszerzenie PAE, musi być ono jednak obsługiwane także przez system operacyjny. W praktyce nie stosuje się tego rozwiązania w komputerach domowych.

Segmentowy model pamięci jest wykorzystywany np. w systemie MS-DOS. Filozofia tegoż podziału polega na tym, iż program może mieć w pamięci operacyjnej wydzielone 3 obszary (segmenty): kodu, danych oraz stos. W segmencie kodu przechowywany jest kod naszego programu, w segmencie danych, jak mówi nazwa, program posiada własny obszar, gdzie przechowuje najróżniejsze dane; zaś stos jest to obszar pamięci, który zasługuje na dokładniejszy opis. Jest on opisany niżej, jeszcze w tym podrozdziale.

Wyżej wymienione rejestry CS, DS, SS, będą przechowywać adres w pamięci owych segmentów wg opisu. Jeśli zdecydujemy się na utworzenie kilku segmentów danych, ich adresy mogą być przechowywane w rejestrach ES, FS i GS. Odwoływanie się do konkretnego adresu (w tym modelu organizacji pamięci) odbywa się przy użyciu dwóch liczb, których rozmiar jest zależny od naszego procesora (patrz: tabela po lewej). Pierwsza z nich wskazuje na adres segmentu, w którym znajduje się komórka; zaś druga liczba jest przesunięciem, czyli odległością pomiędzy adresem komórki i adresem początku segmentu, w który się znajduje. Wartość tę będziemy nazywać offsetem. Jego rozmiar jest również zależny od naszego procesora i, jak można się domyślić, proporcjonalnie do jego rozmiaru wzrasta maksymalny rozmiar pojedynczego segmentu w pamięci, gdyż musi dać dostęp do każdej komórki segmentu, licząc od jego początku (obecnie są to przynajmniej 32 bity, czyli maksymalny rozmiar segmentu będzie wynosić 4 GB). Aby określić konkretny fizyczny adres, używa się zapisu - x:y. Gdzie x to adres segmentu, zaś y to offset.

Płaski model pamięci

Z ang. flat model. Jest to sposób organizacji pamięci wykorzystywany przez np. system Windows i systemy z rodziny Unix. Jest on odmianą segmentowego modelu pamięci, który jest rozwinięty o ochronę przed zapisem. Płaski model pamięci funkcjonuje wyłącznie na procesorach 32-bitowych i tylko w trybie chronionym. Ten model polega na tym, że cała pamięć dostępna dla systemu operacyjnego jest traktowana jako jeden wielki segment. Może on mieć rozmiar maksymalnie 4 GB (włącznie z wszystkimi fizycznymi i wirtualnymi zasobami RAM). Słusznie zatem można byłoby stwierdzić, że dostępna pamięć jest jedną, wielką, jednowymiarową tablicą jak w językach wysokiego poziomu, np C/C++ czy Pascal. Wspomniany segment nazywany jest przestrzenią adresową, zaś każdy uruchomiony program posiada własna taką przestrzeń. Dzięki jej istnieniu program nie może wyjść poza swój segment (przestrzeń) danych. Dodatkowo, segment ten, z perspektywy naszego programu, ma adres 0 (do adresowania używamy więc tylko offsetu). Co więcej, wszystkie wyżej wymienione rejestry segmentowe tj. CS, DS, SS, ES, FS i GS wskazują na początek segmentu danych przydzielonego naszemu programowi (który ma adres 0). Wyjście poza przydzieloną dla programu przestrzeń adresową w jakikolwiek sposób doprowadzi do wkroczenia systemu operacyjnego i wyłączenia naszego programu wraz ze zgłoszeniem komunikatu "Naruszenie ochrony pamięci". Dzięki płaskiemu modelowi pamięci, program jest wykonywany szybciej, gdyż procesor nie musi obliczać adresu komórki jak w adresowaniu segment:offset.

Stos

Stos jest wyjątkowym segmentem, którego struktura wymaga dokładniejszego opisu. Jak sama nazwa wskazuje, działa na zasadzie podobnej do stosu jakichś rzeczy, którą obrazuje rysunek (taki sposób organizacji nazywamy z ang. LIFO, last-in, first-out). Elementy w stosie kładziemy "jeden na drugim". Tzn. aby nałożyć element nr. 3, najpierw kładziemy elementy 1 i 2. Gdy chcemy się pozbyć 2. elementu ze stosu, nie możemy tego zrobić dopóki nie pozbędziemy się 3. Jednakże trzeba koniecznie wspomnieć, że stos ma specyficzną budowę. Mianowicie rośnie w dół. Zatem jeśli chcesz go sobie wyobrazić jako poukładane książki jedna na drugiej jak robiłeś do tej pory to należy wprowadzić poprawkę na to wyobrażenie. Wyobraź sobie że stos tworzysz wbrew wszelkim prawom grawitacji na suficie. Jeśli coś dokładasz to rośnie on w dół czyli w kierunku podłogi pomieszczenia. Odwrotnie się dzieje gdy coś ze stosu zdejmujesz. Taka konstrukcja stosu w komputerze była po prostu ułatwieniem dla jego konstruktorów i projektantów. W obecnych modelach pamięci, na stos można umieszczać jedynie wartości 16- i 32-bitowe. W grupie rejestrów procesora x86 wyróżniamy trzy rejestry związane ze stosem: SS -przechowuje adres stosu (nie dotyczy płaskiego modelu pamięci!), ESP -będący adresem wierzchołka stosu oraz EBP, którego funkcję omówimy poniżej. Wywołania funkcji ingerują w specyficzny sposób w strukturę stosu. Opiszę ją poniżej.

Przed wywołaniem funkcji musimy najpierw umieścić na stosie argumenty dla niej, w odwrotnej kolejności niż są wymienione w pliku nagłówkowym/dokumentacji. Gdy już to zrobimy, mamy na stosie kilka argumentów ułożonych jeden na drugim. Następnie wywołujemy naszą funkcję. Po wywołaniu, jeszcze przed przeskokiem w miejsce pamięci (gdzie znajduje się kod naszej funkcji), automatycznie na stos odkładana jest wartość rejestru EIP (opisanego już wcześniej), która po tej operacji "leży" bezpośrednio na naszych argumentach. W następnej kolejności, na stos wrzucona zostaje zawartość rejestru EBP, po czym nadana zostaje mu nowa wartość (jego rola w całym procesie za chwilę zostanie opisana). Zapamiętaną wartość określamy skrótem SFP (ang. Stack Frame Pointer - wyjaśnienie poniżej). Na koniec, na szczyt naszego stosu wrzucane są kolejno wszystkie zmienne lokalne wykorzystywane przez naszą funkcję i cały proces kończy się. Końcowy efekt obrazuje grafika po prawej (oczywiście ilość argumentów i lokalnych zmiennych, czy ewentualnie buforów, jest tutaj zupełnie przykładowa). Jak widać na niej, rejestr EBP wskazuje na adres SFP. Cały opisany obszar na rysunku nazywamy ramką stosu. Gdy funkcja kończy swoje działanie, przywracana jest wartość rejestrów EIP oraz EBP, a następnie cała ramka zostaje wyrzucona ze szczytu stosu. Jak wspomniałem należy również pamiętać, że stos rozpina się od górnych obszarów pamięci ku dolnym. Dołożenie czegokolwiek na stos powoduje zmniejszenie wartości rejestru ESP, zaś zabranie czegoś powoduje jego zwiększenie.

Rejestr flag Programista programujący w asemblerze ma wyjątkową możliwość kontrolowania ustawień samego procesora. Możliwe jest to dzięki tzw. rejestrowi flag. To w nim zapisane są takie ustawienia, jak np. możliwość korzystania z instrukcji wejścia-wyjścia przez nasz program. Ponadto, w rejestrze tym zapisywanych jest wiele informacji nt. ostatnio przeprowadzanej operacji arytmetycznej. Tak jak poprzednie rejestry, również posiada swoją starszą wersję (FLAGS), która stanowi jego pierwszą połowę (16 pierwszych bitów). Rejestr EFLAGS wygląda tak (rozkład bitów): 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 ID VIP VIF AC VM RF 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 NT IOPL OF DF IF TF SF ZF 0 AF 0 PF 1 CF

Opiszę teraz poszczególne flagi:

+ znaczniki, których wartość zależna jest jedynie od ostatniego działania arytmetycznego ID ang. nazwa równy 1 gdy CF carry flag w wyniku dodawania/odejmowania przekroczono możliwy zakres wartości zmiennej PF parity flag liczba jedynek w najmłodszym bajcie jest parzysta AF auxiliary flag wystąpiło przeniesienie z bitu 3. na 4. lub pożyczka z 4. na 3. ZF zero flag wynik ostatniego działania wyniósł 0 SF sign flag bit znaku jest równy 1 (liczba jest ujemna) OF overflow flag bit znaku zmienił swoją wartość, ale nie doszło do przeniesienia poza zakres (tzn. CF=0) pozostałe znaczniki ze zmienną wartością NT nested task obecny proces nie wywodzi się z żadnego innego (nie wywołano go poprzez CALL; nie dotyczy JMP) RF resume flag wystąpiło przerwanie zatrzymujące wykonanie programu (może wystąpić tylko, gdy TF=1) VIP virtual interrupt pending trwa wirtualne przerwanie ID ID flag jeśli można zmienić jej wartość oznacza to, że procesor obsługuje instrukcję CPUID