Henryk Sienkiewicz – „W pustyni i w puszczy” Podstawowe informacje Autor: Henryk Sienkiewicz Tytuł: „W pustyni i w puszczy” Rodzaj literacki: epika Gatunek: powieść przygodowa (młodzieżowa; z elementami podróżniczymi) Epoka: Młoda Polska / przełom XIX i XX w. (wyd. 1911) Tematyka: przyjaźń, odwaga, odpowiedzialność, walka o przetrwanie, dojrzewanie, podróż przez Afrykę, starcie kultur

Skrócona fabuła Staś Tarkowski i Nel Rawlison mieszkają w Egipcie. W czasie powstania Mahdiego zostają porwani przez ludzi związanych ze Smainem i Mahdim, aby posłużyć jako zakładnicy. Dzieci są pędzone przez pustynię do Sudanu, przeżywają głód, burze piaskowe i okrucieństwo porywaczy. Staś, aby ratować siebie i Nel, podejmuje dramatyczną decyzję: podczas postoju zabija porywaczy i ucieka z Nel oraz towarzyszami (Dinah, potem Kali i Mea; dołącza też pies Saba).

Wędrują przez puszczę, zmagają się z dziką przyrodą i chorobami, Nel ciężko choruje na febrę. Zakładają prowizoryczny „dom” w baobabie (nazywają go Krakowem), oswajają słonia Kinga. Staś zdobywa chininę (m.in. od umierającego podróżnika Lindego), co ratuje Nel. Wędrując dalej, trafiają do ludów afrykańskich; Kali zostaje królem swojego plemienia, a Staś i Nel zyskują wśród tubylców aurę niezwykłych „władców słonia”.

Gdy w końcu prawie giną na bezwodnej pustyni, ratują ich europejscy oficerowie: kapitan Glen i doktor Clary. Dzieci wracają do rodziców. Po latach Staś i Nel pobierają się.

Plan wydarzeń Życie Stasia i Nel w Egipcie, tło: powstanie Mahdiego. Podróż do Medinet i okolice El-Fajum; pojawiają się podejrzani przewodnicy. Porwanie dzieci przez Idrysa, Gebhra, Chamisa i Beduinów. Marsz przez pustynię, burza piaskowa, głód; Saba odnajduje dzieci. Pobyt w Chartumie/Omdurmanie; spotkanie z Mahdim – Staś nie wyrzeka się wiary. Wysłanie dzieci do Smaina; okrucieństwo Gebhra. Staś zabija porywaczy i ucieka; dołączają Kali i Mea (Dinah umiera). Wędrówka przez puszczę; oswojenie słonia Kinga; „Kraków” w baobabie. Nel choruje na febrę; Staś zdobywa chininę (Linde). Droga do ludzi cywilizacji; Kali zostaje królem Wa-himów. Marsz przez pustynię, kradzież wody przez czarowników, skrajne wyczerpanie. Ratunek przez Glena i Clary’ego; powrót do rodziców. Epilog: dorosłe życie, małżeństwo Stasia i Nel.

Najważniejsi bohaterowie Staś Tarkowski – Polak, ok. 14 lat; odważny, zaradny, odpowiedzialny; podejmuje trudne decyzje, chroni Nel. Nel Rawlison – Angielka, ok. 8 lat; delikatna, dobra, ufna; motywuje Stasia do walki o przetrwanie. Kali – chłopiec z plemienia Wa-himów; wierny, odważny, później zostaje królem. Mea – mała niewolnica, towarzyszy Nel; opiekuńcza i lojalna. Saba – pies Nel, wierny obrońca. Idrys, Gebhr, Chamis, Beduini – porywacze (różny stopień okrucieństwa; Gebhr jest szczególnie brutalny). Mahdi – przywódca powstania w Sudanie; symbol zagrożenia polityczno-religijnego. Kapitan Glen i doktor Clary – Europejczycy, którzy ostatecznie ratują dzieci. Pan Tarkowski i pan Rawlison – ojcowie; prowadzą poszukiwania.

Czas i miejsce akcji Czas: koniec XIX wieku (okres powstania Mahdiego w Sudanie). Miejsca: Egipt (Port-Said, Kair, Medinet, okolice El-Fajum), Sudan (Chartum/Omdurman), a potem rozległe tereny Afryki: pustynie, sawanny, puszcze, okolice wielkich jezior i drogi ku wybrzeżu (Mombasa).

Problematyka i przesłanie Dojrzewanie i odpowiedzialność (Staś szybko staje się „dorosły” w działaniu). Przyjaźń i wierność (Staś–Nel, Saba, Kali). Przetrwanie (walka z naturą i ludźmi). Moralność w sytuacji granicznej (zabicie porywaczy jako wybór „mniejszego zła”). Zderzenie kultur (Europejczycy i ludy Afryki; obraz kolonialnego świata).