Metryczka utworu Epoka: romantyzm (z silnym nurtem realistyczno-satyrycznym w prozie rosyjskiej). Rodzaj literacki: epika. Gatunek: powieść satyryczna / poemat prozą (tak autor określał zamysł), z elementami groteski. Czas akcji: Rosja XIX wieku (okres pańszczyźniany; czas nie jest precyzyjnie datowany). Miejsce akcji: prowincjonalne miasteczko gubernialne oraz okoliczne majątki ziemskie (podróże Cziczikowa po okolicy).
Streszczenie fabuły Do miasteczka przybywa Paweł Iwanowicz Cziczikow – uprzejmy, elegancki, wzbudzający zaufanie. Szybko nawiązuje kontakty z elitą urzędniczą i towarzyską. Ujawnia swój plan: chce kupować tzw. martwe dusze, czyli nazwiska zmarłych chłopów nadal figurujących w rejestrach po ostatniej rewizji. Zamierza stworzyć fikcyjny majątek i użyć go jako podstawy do kredytu oraz kariery. Odwiedza kolejnych ziemian, z których każdy odsłania inny typ moralnej i intelektualnej degradacji: Maniłow – łatwowiernie oddaje „dusze”, traktując sprawę jak osobliwą zabawę. Koroboczka – targuje się, podejrzliwa, lękliwa; zgadza się dopiero po długich negocjacjach. Nozdriow – awanturnik i kłamca; transakcja kończy się kłótnią, Cziczikow odchodzi z niczym. Sobakiewicz – twardy materialista; sprzedaje „dusze” jak towar, bez skrupułów. Pljuszkin – skrajny skąpiec; jego majątek jest obrazem rozkładu i odczłowieczenia. Po sfinalizowaniu zakupów w mieście narastają plotki i podejrzenia. Wyobraźnia mieszkańców produkuje coraz bardziej absurdalne wersje „tajemnicy” Cziczikowa. Gdy atmosfera gęstnieje i grozi skandal, Cziczikow ucieka z miasta. Część II zachowała się fragmentarycznie: Cziczikow próbuje kontynuować plan, pojawiają się rozważania moralne i bardziej alegoryczny ton, lecz całość pozostaje niedokończona.
Charakterystyki głównych bohaterów Paweł Iwanowicz Cziczikow mistrz autoprezentacji, dyplomacji i konwenansu; człowiek pragmatyczny, nastawiony na awans i zysk; uosabia mechanizm społeczny: karierę budowaną na pozorze, „papierze” i układach.
Maniłow sentymentalny, uprzejmy, lecz duchowo pusty; symbol marzycielstwa bez czynu, jałowej „kultury salonu”.
Koroboczka drobnomieszczańska zapobiegliwość, lęk przed oszustwem; mentalność zamknięta, licząca każdy grosz, pozbawiona szerszego horyzontu.
Nozdriow awanturnik, hazardzista, kłamca; żywioł chaosu i agresji społecznej, niezdolny do normy i odpowiedzialności.
Sobakiewicz ciężki, podejrzliwy, „kamienny” w sposobie myślenia; brutalny materializm: człowiek i praca są dla niego wyłącznie wartością rynkową.
Pljuszkin apogeum skąpstwa i degradacji; tragikomiczny obraz człowieka, który gromadzi rzeczy, tracąc relacje i godność.
Główne motywy i przesłanie „Martwe dusze” jako symbol literalnie: zmarli chłopi w rejestrach; metaforycznie: ludzie wewnętrznie martwi – moralnie, duchowo, obywatelsko.
Satyra na biurokrację i korupcję państwo jako system, w którym fikcja urzędowa zastępuje prawdę, a procedura staje się narzędziem nadużyć.
Dehumanizacja i utowarowienie człowieka handel „duszami” obnaża, że w świecie pańszczyźnianym człowiek bywa redukowany do rubryki i ceny.
Groteska prowincji społeczeństwo żyjące plotką, pozorem i strachem, łatwo ulegające zbiorowej psychozie.
Diagnoza moralna Rosji galeria ziemian jest panoramą narodowej choroby: od pustki (Maniłow) po rozkład (Pljuszkin).
Przesłanie Gogol ukazuje, że prawdziwą katastrofą nie jest oszustwo jednostki, lecz powszechna martwota sumień, która czyni takie oszustwo możliwym i opłacalnym.