Poemat powstał na przełomie 1863 i 1864 roku. Retrospekcje zawarte w utworze przenoszą czytelnika do Paryża, do mieszkania Fryderyka Szopena w ostatnich dniach jego życia (rok 1849). Finałowa część utworu odnosi się natomiast do wydarzeń w Warszawie z września 1863 roku, kiedy to wojska carskie dokonały dewastacji Pałacu Zamoyskich w odwecie za zamach na generała Teodora Berga.

Główni bohaterowie Podmiot liryczny – osoba utożsamiana z autorem, przyjaciel i wielbiciel talentu Szopena, który odwiedził kompozytora przed jego śmiercią. Występuje jako świadek odchodzenia geniusza oraz filozof sztuki analizujący istotę piękna. Fryderyk Szopen – genialny polski kompozytor, ukazany w ostatnich chwilach życia. Jest postacią niemal eteryczną, której ciało ulega chorobie, ale duch pozostaje zjednoczony z muzyką i narodową tradycją.

Zarys najważniejszych wydarzeń fabularnych Utwór rozpoczyna się od wspomnienia ostatniej wizyty poety u chorego Szopena, podczas której autor podziwia bladość i niemal posągową postać artysty. Podmiot liryczny opisuje moment, w którym kompozytor gra na instrumencie, łącząc gesty człowieka z brzmieniem strun fortepianu. Kolejna część poematu to rozbudowana refleksja nad genialnością tej muzyki, która czerpie z prostoty polskiej wsi i doskonałości antyku. Punktem kulminacyjnym jest opis brutalnego najazdu rosyjskich żołnierzy na Warszawę i podpalenia Pałacu Zamoyskich. Z okna płonącego budynku zostaje wyrzucony fortepian kompozytora, który rozbija się o kamienny bruk. Poemat kończy się ironicznym i profetycznym (przepowiadającym przyszłość) okrzykiem, sugerującym, że dopiero śmierć i zniszczenie pozwalają w pełni wybrzmieć ideałowi sztuki.

Najważniejsze tematy i problemy poruszane w utworze Definicja sztuki doskonałej – autor rozważa koncepcję "dopełnienia", twierdząc, że prawdziwe dzieło łączy w sobie pierwiastek boski (natchnienie) z ludzkim trudem i narodową formą. Relacja artysty ze społeczeństwem – problem braku zrozumienia dla geniusza za jego życia; Norwid wskazuje, że wielkość twórcy jest często dostrzegana dopiero po jego odejściu. Sacrum i profanum – brutalne zderzenie świętości sztuki (fortepian) z prymitywną przemocą fizyczną i wojenną agresją. Męczeństwo sztuki – zniszczenie instrumentu jest ukazane jako rodzaj ofiary, która paradoxalnie oczyszcza i nobilituje twórczość Szopena, czyniąc ją nieśmiertelną.

Dominujące emocje i refleksje Lektura poematu budzi głęboki podziw dla talentu kompozytora, ale także gniew i smutek wywołany aktem barbarzyństwa. Wykorzystanie nieregularnej budowy i licznych niedopowiedzeń (milczenie, elipsy) wprowadza nastrój niepokoju i podniosłości. Refleksja koncentruje się na tragizmie losu wybitnych jednostek, których dziedzictwo musi przejść przez próbę zniszczenia, by stać się fundamentem kultury narodowej. Czytelnik zostaje skonfrontowany z bolesną prawdą, że ideał ("Idea") często "sięga bruku", czyli musi zetknąć się z najniższą materią, by zostać w pełni zrozumianym.

Aktualność utworu Problematyka niszczenia dóbr kultury podczas konfliktów zbrojnych oraz trudna droga wybitnych idei do powszechnego uznania pozostają aktualnymi zagadnieniami w obliczu współczesnych zagrożeń dla dziedzictwa ludzkości.