Rzeczowniki (nomina substantiva) Rzeczowniki łacińskie, podobnie jak polskie, mogą występować w trzech rodzajach (genera), męskim (masculinum), żeńskim (femininum), oraz nijakim (neutrum). W dwóch liczbach (numeri): pojedynczej (singularis) i mnogiej (pluralis). Odmieniają się przez sześć przypadków (casi): mianownik (nominativus), dopełniacz (genetivus), celownik (dativus), biernik (accusativus), narzędnik (ablativus), wołacz (vocativus).

Deklinacje Język łaciński jest, podobnie jak język polski, językiem fleksyjnym, to znaczy, że słowa w nim odmieniają się, czyli zmieniają funkcję nie zmieniając swojego znaczenia, poprzez wymianę ich końcówek. Poniżej przedstawiono tabelę z łacińską odmianą rzeczowników i przymiotników. Nazwy przypadków i ich pytania podane są w łacinie, warto je tak zapamiętać. Ich polskie odpowiedniki to:

Nominativus - Mianownik (kto? co?) Genetivus - Dopełniacz (kogo? czego?) Dativus - Celownik (komu? czemu?) Accusativus - Biernik (kogo? co?) Ablativus - Narzędnik (kim? czym?) Vocativus - Wołacz (nie ma pytania, służy do bezpośrednich zwrotów do kogoś/czegoś)

Deklinacja I Do deklinacji I należą głównie rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone w Nom Sg na -a. Końcówki fleksyjne deklinacji I to:

Przypadek - CasusLiczba pojedyncza - SingularisLiczba mnoga - PluralisNominativusros – a ros – aeGenetivusros – aeros – arumDativusros – aeros – isAccusativusros – amros – asAblativusros – a ros – isVocativusros – a ros – ae

Bardzo łatwo zauważyć związki między poszczególnymi przypadkami. Na przykład:

Nom Sg/Pl = Voc Sg/Pl Gen Sg = Nom Pl Gen Sg = Dat Sg Dat Pl = Abl Pl

Znajomość tych związków ułatwi bardzo naukę poszczególnych deklinacji, jednak należy mieć na uwadze, że reguły te zmieniają się nieco w każdej z deklinacji, powyższe dotyczą deklinacji I, przy pozostałych deklinacjach podane będą ich reguły.

Deklinacji nie ulegają jedynie rzeczowniki, lecz także przymiotniki. Każdy przymiotnik dostosowuje się jednak do rzeczownika w rodzaju, przypadku i liczbie, jest to jedna ze złotych zasad łaciny, tzw zgodność przymiotników. W większości przypadków przymiotnik przyjmie taką samą końcówkę jak rzeczownik (aqua clara, feminae bonae, mensarum alteaurm), jednak są przymiotniki, które mają własną deklinacje, lub, w deklinacji III, większość przymiotników przyjmuje rodzajowe końcówki przypadków (tj z deklinacji I i II), podczas gdy rzeczownik odmienia się wg zasad deklinacji III (magna legio, iustis legibus). Ale o tym później.

Przykładowa odmiana rzeczownika deklinacji I wraz z przymiotnikiem:

Sg Nom  puella parva Gen  puellae parvae Dat  puellae parvae Acc  puellam parvam Abl  puellā parvā Voc  puella parva

Pl Nom  puellae parvae Gen  puellarum parvarum Dat  puellis parvis Acc  puellas parvas Abl  puellis parvis Voc  puellae parvae

Wyjątki w I deklinacji

Jak już wspomniano wcześniej, w pierwszej deklinacji jest parę wyjątków. Są to rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone w Nom Sg na a. Rzeczowników tych jest niewiele. Najczęściej spotykane to nazwy zawodów (poeta, agricola, nauta) lub narodowości (persa). Odmieniają się jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, pierwszej deklinacji, jednak gdy połączone są z przymiotnikami, przymiotniki te odmieniają się według deklinacji II.

Deklinacja II

Deklinacja II składa się głównie z rzeczowników rodzaju męskiego (zakończonych na us lub er) oraz nijakiego (zakończonych na um).

Przykład odmiany w deklinacji II rzeczowników zakończonych na -us

Przypadek - CasusLiczba pojedyncza - SingularisLiczba mnoga - PluralisNominativusdomin – usdomin – iGenetivusdomin – idomin – orumDativusdomin – odomin – isAccusativusdomin – umdomin – osAblativusdomin – odomin – isVocativusdomin – edomin – i

-zakonczone na -um Przypadek – CasusLiczba pojedyncza – SingularisLiczba mnoga – PluralisNominativusverb – umverb – aGenetivusverb – iverb – orumDativusverb – overb – isAccusativusverb – umverb – aAblativusverb – o verb – isVocativusverb – um verb – a

Rzeczowniki rodzaju męskiego II deklinacji zakończone na -er lub -ir zachowują się tak, jakby kończyły się na -us, z tym że nie usuwamy ich końcówki. Niekiedy w przypadkach poza Nom. i Voc. sg. -er może zostać zredukowane do -r (np. Nom. "magister", Acc. "magistrum").

Przypadek - CasusLiczba pojedyncza - SingularisLiczba mnoga - PluralisNominativusvir – brakvir – iGenetivusvir – ivir – orumDativusvir – ovir – isAccusativusvir – umvir – osAblativusvir – o vir – isVocativusvir – brak / vir – evir – i

Deklinacja III W tej deklinacji są 3 typy odmian: I Typ spółgłoskowy (rzeczownikowy) Według typu spółgłoskowego III deklinacji odmieniają się rzeczowniki nierównozgłoskowe z dokładnie jedną spółgłoską przed zakończeniem G.S., np. homo, hominis (m.)- człowiek; caput, caputis (n.)- głowa. Wg typu I odmieniają się także rzeczowniki równozgłoskowe stanowiące tematycznie tzw. rodzinę z psem.

przypadek Singularis Pluralis Nom. homo homin-es Gen. homin-is homin-um Dat. homin-i homin-ibus Acc. homin-em homin-es Abl. homin-e homin-ibus Voc. homo homin-es

/do uzupełnienia typ samogłoskowy i mieszany/

Deklinacja IV Przypadek l. pojedyncza l.mnoga Nominativus fruct - us fruct - us Genetivus fruct - us fruct - uum Dativus fruct - ui fruct - ibus Accusativus fruct - um fruct - us Ablativus fruct - u fruct - ibus Vocativus fruct - us fruct - us

Deklinacja V Przypadek l. pojedyncza l.mnoga Nominativus di – es di – es Genetivus di – ei die – rum Dativus di – ei die – bus Accusativus di – em di – es Ablativus di – e die – bus Vocativus di – es di – es