pleskać ()
czasownik nieprzechodni niedokonany (1.1) pluskać, chlapać; wydawać odgłos uderzania o powierzchnię wody (1.2) , , uderzać dłonią o dłoń; klaskać czasownik przechodni niedokonany (2.1) , uderzać kogoś dłonią; klepać (2.2) głaskać (2.3) spłaszczać, rozpłaszczać; formować coś na płasko poprzez ugniatanie czasownik zwrotny niedokonany pleskać się (3.1) pluskać się, chlapać się (w wodzie); taplać się (3.2) pleskać (2.1) samego siebie; klepać się
(1) odmiana odpowiadająca współczesnym standardom języka ogólnopolskiego lub (2) lub (3) lub
(1.1) Już za kark pleszcze [woda], już na łeb ci ciecze, // […] Tu pompa chlusła i gębę ci zmyła. // Gdzie spojrzysz — wszędzie srogość i zawziątek, // A morze kipi i bucha, jak wrzątek. (1.1) Chodzi czapla, w bagnie pleszcze, // Czy wam opowiadać jeszcze? (1.2) Halina w pląsach przed nim ucieka, // On w ręce pleszcząc goni z daleka (1.2) Zaśmiała się na te słowa panna Kamilla głośno, pleszcząc rękami, a pan Józef, słysząc ten głos czysty i wdzięczny, patrząc na te ruchy pełne gracji i żywości, zamyślił się […]. (1.2) Jak niemowlątko na matczynem łonie, // Na imie Marya pleszcze w drobne dłonie. (1.2) I wnet z hukiem, i wnet z szumem, // Z jakim w puszczy wiatr szeleszcze, // Za rycerzem lecąc tłumem, // W dłoń posłuszna zgraja pleszcze. (1.2) Napił się dziaduś // ciepłego winka, // Gonił babusię // wkoło kominka. // A babuleńka // rączkami pleszcze: // — O mój dziadulku, // goń-że mnie jeszcze! (1.2) W Małéj Rusi podczas niedzieli rusalnéj, nikt nie poważy się kąpać w rzéce, ani pleskać w dłonie […]. (2.1) Pewny [człowiek] w kompanii chcąc szydzić z religi[i] i kapłana — przyszedłszy do kapł[a]na pleszcząc go po plecach, zadaje zapytanie: »Czyli te osły na strasznym sądzie staną do zdania rachunku?« odpowiada kapłan: »[…] to tylko wiém, że mnie po ramieniach więcej pleskać nie będą«. (2.1) Przy śmiechu policzki i powieki całkowicie zasłaniają oczy; wogóle: pieje śmiechem gdzieś aż od przepony brzusznej; zanosi się; rękami w uda pleszcze; zaraźliwe to; śmiejesz się wraz z nim — musowo! (3.1) Jechał ze mną towarzysz, co miał bielmo w oku. // Aż wrona, tuż przy drodze, pleszcze się w potoku. // Wyrwie z olstra pistolet, lecz bez kalcedona, // Nim przyjdzie do drugiego, poszła w górę wrona. (3.1) Dodał serca Moskwicin zajątrzony jeszcze, // Że się w własnéj krwi jego monarchia pleszcze; // Bo podtenczas Polacy nieprzerwanym cugiem // Krnąbrny naród moskiewski takim myli ługiem. (3.2) Bierz licho akcyonaryuszów. Niektórzy z nich dostaną spazmów, niektórzy dla odzyskania humoru po stracie akcyj popiją się, inni będą się pleskać po czole z rozpaczy, że im nie trafiła się taka gratka, jak mnie […].
(1.1) fala / woda pleszcze (1.2) pleskać w dłonie / ręce • pleskać rękoma (3.1) pleskać się w wodzie / potoku / morzu
(1.1) pluskać, chlapać, chlupotać, chlustać (1.2) klaskać, klapać, plaskać (2.1) klepać, pacać (2.3) spłaszczać, rozpłaszczać
(2.1) uderzać
kiedy się kaczka pleszcze, pewne będą deszcze
/ , z wokalizacją -e- wobec -a- / -u-, wywodzący się z → pluskać, chlapać (wyraz dźwiękonaśladowczy); formą ogólnopolską od początku było plaskać, zaś pleskać funkcjonowało jako jego oboczność dialektalna w gwarach kresowych zachował się pod wpływem wschodniosłowiańskim: () → pluskać, klaskać; () → pluskać, chlapać, klaskać dawniej notowano również wariant pleszczeć, m.in. w Słowniku języka polskiego S. B. Lindego (1807-1814), czy też wileńskim Słowniku języka polskiego (1861);
(1.1) (1.2) (2.1) (2.2) (2.3) (3.1) (3.2)