Przewidywane wyniki na gruncie różnych teorii psychologicznych Behawioryzm Na gruncie aktualnych wtedy teorii (lata 50. XX wieku) psychologowie spodziewali się, że duża zapłata powinna zwiększać akceptację i tolerancję dla poglądów zawartych w eseju na zasadzie "dużo dostałem, cieszę się i to lubię" i "mało mi dali – niepotrzebnie się męczyłem, nie lubię tego". Takie przewidywania wysuwali behawioryści a zwłaszcza przedstawiciele warunkowania sprawczego, teorii zdecydowanie dominującej w psychologii akademickiej pierwszej połowie XX wieku w USA.
Dysonans poznawczy Wyniki eksperymentów okazały się jednak zupełnie inne od przewidywań teorii uczenia się. Co stało się silnym impulsem dla rozwoju teorii dysonansu poznawczego. Jej twórca – Leon Festinger uważał, że gdy ludzie mają małe uzasadnienie zewnętrzne dla własnego postępowania (np. dostają mało pieniędzy za pisanie rzeczy, z którymi się nie zgadzają), to pojawia się u nich dysonans poznawczy. Po prostu źle się czują, bo wychodzą we własnych oczach na durniów: "Napisałem esej, z którym się nie zgadzam za taką kwotę, która dla mnie nic nie znaczy, chyba jestem frajerem". Aby uniknąć tego nieprzyjemnego wniosku ludzie zaczynają wierzyć w to, co napisali. Dlatego modyfikują swoje pierwotne postawy.