Jan od Krzyża stoi przy tym w wyraźnej opozycji do innego znanego poety religijnego tamtych czasów, Fray Luisa de Leóna, przeciwstawiając chłodnemu intelektualizmowi jego wierszy swoje "połączenie piękna i wewnętrznego napięcia duchowego", czystą egzaltację "żarliwości, wzlotów ducha, poczucia niewyrażalnego, tajemnicy i blasku".
Cztery najbardziej znane poematy św. Jana od Krzyża znalazły swoją odautorską analizę w jego prozie duchowej, której celem było dostarczenie szczegółowego objaśnienia mistycznych znaczeń poszczególnych partii utworów.
Ogólna charakterystyka twórczości Pełna egzaltacji poetycka metafora powrotu duszy do Boga zyskała u Jana od Krzyża formę liryki miłosnej. Autor często używa frazy niespokojnej, przepojonej zmysłowością, cechującej większość literackich dokonań rodzącej się dopiero epoki. Niektóre wiersze zaskakują śmiałym połączeniem sielankowego tła i "dworskiej" formy z ascetyczną treścią, jak na przykład w przypadku utworu przedstawiającego nieszczęśliwie zakochanego pasterza jako artystyczny obraz zdradzonego i ukrzyżowanego Chrystusa.
"W jego poezji świat zmysłowo postrzegany odzwierciedla się w obrazach pełnych blasku i piękna, ale brak jest tak żywego u Fray Luisa bezpośredniego odczucia krajobrazu". U św.