Radykalizm działań ZMP obejmował przede wszystkim przełom lat 40. i 50., gdy komuniści ugruntowywali swoje wpływy w społeczeństwie i dążyli do wyeliminowania z przestrzeni publicznej osób wyrażających odmienne poglądy. Wraz ze stabilizacją władz, komuniści wygasili „rewolucyjny” zapał aktywistów. Przywrócono autorytet tradycyjnych struktur, zaś działaczom ZMP nakazano wykonywanie zlecanych przez osoby starsze działań zmierzających do budowy socjalizmu. Przejawem tego było nowe hasło ZMP dla szkolnictwa, który odtąd miał wspierać nauczycieli. Na lokalne jednostki ZMP nakładano coraz więcej zadań i postulatów, które – mimo obszernej sprawozdawczości – często nie były faktycznie wykonywane i z czasem doprowadziły do obumarcia organizacji.
Kwestia masowego członkostwa w ZMP Związek Młodzieży Polskiej był organizacją masową. W szczytowym momencie należało do niego ok. 2 mln członków, czyli prawie 40% mieszkających w Polsce młodych ludzi – mimo że do organizacji nie przyjmowano osób z rodzin i grup społecznych uznanych za wrogie politycznie. W rzeczywistości jednak znaczna część, o ile nie większość, członków nie znalazła się w organizacji dobrowolnie.