Patriarcha Nikon wychodził z założenia, że jedynie niekwestionowana czystość i poprawność wiary uczyni z Moskwy Trzeci Rzym i umożliwi Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu ekspansję. Główny ideolog raskołu, protopop Awwakum Pietrow, uważał, że Moskwa już stała się Trzecim Rzymem i powinna utrwalać swój dotychczasowy charakter, a także odgrodzić się od świata, gdyż wpływy obce mogłyby jej tylko zaszkodzić. Według przeciwników zmian obrzędowych ich wprowadzenie było równoznaczne z wyrzeczeniem się prawdziwej wiary i utratą szans na zbawienie duszy.
Historiografia radziecka traktowała wystąpienie staroobrzędowców jako ruch antyfeudalny, nie uwzględniając uczestnictwa w nich przedstawicieli rosyjskiej arystokracji. W ocenie Hellera raskoł był sporem politycznym w innym znaczeniu: stanowił wystąpienie części społeczeństwa Rosji przeciwko idei imperialnej, jakiej hołdował Aleksy I, a w inny sposób także Nikon.
Billington przedstawił pogląd, jakoby raskoł i towarzyszące mu nastroje apokaliptyczne wynikały