Staroobrzędowcy, starowierzy, starowiercy ()Nazwa staroobrzędowcy jest oficjalnym terminem opisującym to wyznanie przyjętym w Rosji w akcie tolerancyjnym z 1905, wcześniej opisywana grupa określana była jako raskolnicy (dosł. rozłamowcy), który to termin miał jednoznaczne nacechowanie pejoratywne. Pojęcia starowierzy, starowiercy są używane na równi z terminem oficjalnym staroobrzędowcy w samej społeczności wyznawców, a w ślad za nią w poświęconej jej literaturze. – wyznanie chrześcijańskie powstałe wskutek rozłamu () w Rosyjskim Kościele Prawosławnym. Staroobrzędowcy nie uznali reformy liturgicznej patriarchy Nikona z lat 1652–1656, upodabniającej obrzędy Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego do greckich. W ich ocenie wszelkie zmiany typowo ruskich tradycji liturgicznych były herezją i wyrzeczeniem się jedynej prawdziwej wiary. Przywódcami staroobrzędowców byli protopop Awwakum Pietrow, diakon Fiodor i mnisi Monasteru Sołowieckiego.
Od połowy lat 50. staroobrzędowcy zaczęli porzucać dotychczasowe miejsca zamieszkania i zakładać w trudno dostępnych miejscach własne kolonie; motywacją dla tego typu zachowania było przekonanie o rychłym nadejściu Antychrysta na ziemię. W 1667 sobór moskiewski uznał stare obrzędy za herezję. Władze kościelne i świeckie rozpoczęły masowe prześladowania starowierców, które trwały do końca XVII stulecia. Pełnię praw obywatelskich staroobrzędowcy uzyskali dopiero w 1905, po wydaniu przez cara Mikołaja II edyktu tolerancyjnego.
Doktryna starowierców nie różni się zasadniczo od nauczania kanonicznych Kościołów prawosławnych. Podstawową cechą wyróżniającą jest stosunek do obrzędów – staroobrzędowcy uznają za ważne jedynie te odprawiane według ksiąg liturgicznych sprzed reformy Nikona i traktują najmniejsze odstępstwo od tradycyjnych zwyczajów jako grzech śmiertelny. W teologii staroobrzędowej kluczowe miejsce zajmuje wiara w świętość ziemi ruskiej i Moskwę – Trzeci Rzym, co też uzasadnia przekonanie o wyższości rosyjskich tradycji religijnych nad wszystkimi innymi. W w myśli religijnej starowierców znaczące miejsce zajmowało także oczekiwanie na rychły koniec świata i nadejście Antychrysta.
Na przełomie XVII i wśród staroobrzędowców doszło do rozłamu na popowców i nieuznających sakramentu kapłaństwa, przekonanych o zapanowaniu sił zła nad światem bezpopowców. Pierwsza z wymienionych grup od 1846 posiadała własną hierarchię cerkiewną, której powstanie było możliwe dzięki przejściu byłego biskupa bośniackiego Ambrożego do starowierców. Drugi nurt ulegał dalszym podziałom na wspólnoty (ros. sogłasija), z których największe liczebnie były grupy fiedosiejewców, filiponów i pomorców.
W pierwszej połowie łączną liczbę starowierców szacowano w granicach od 10 do . Znaczny spadek liczebności tej grupy miał miejsce w czasach ZSRR, gdy prześladowania religijne i kolektywizacja doprowadziły do zniszczenia ich tradycyjnych skupisk. Współcześnie (pocz. ) liczbę staroobrzędowców na świecie szacuje się na , przede wszystkim w Rosji, na Łotwie, Litwie, Ukrainie, w Rumunii, Bułgarii i Stanach Zjednoczonych.
Historia Powstanie ruchu staroobrzędowego thumb|Patriarcha Nikon przedstawia poprawione księgi liturgiczne, obraz Aleksieja Kiwszenki Ruch staroobrzędowców powstał jako reakcja części rosyjskich wiernych i duchowieństwa na reformę liturgiczną podjętą w latach 50. XVII w. przez patriarchę Moskwy i całej Rusi Nikona. Głównym założeniem tejże reformy było usunięcie z rosyjskich ksiąg liturgicznych zniekształceń i naleciałości powstałych w toku kilkuwiekowego ręcznego przepisywania tekstów modlitwW tym tych, które zostały usankcjonowane przez Rosyjski Kościół Prawosławny w przeszłości. Np. wykonywanie znaku krzyża dwoma, a nie trzema palcami zostało uznane za obowiązujące przez Sobór Stu Rozdziałów w 1551. Por. E. Małek, Gest w kulturze i literaturze staroruskiej, [w:] . Liturgia Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego miała, tak jak pierwotnie po chrzcie Rusi, być dokładnym tłumaczeniem greckiej.
Zmiany w liturgii, chociaż sankcjonowane przez sobory biskupów, wywołały sprzeciw części duchowieństwa i wiernych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, w szczególności wiejskich kapłanów parafialnych. Przeciwnicy reform uważali tradycyjne ruskie obrzędy za święte (w myśl koncepcji o szczególnej świętości ziemi ruskiej), nawet wtedy, gdy z czasem zaczęły odbiegać od greckich pierwowzorów. Co więcej, w ich ocenie to greckie prawosławie zostało skażone z powodu udziału hierarchii Patriarchatu Konstantynopolitańskiego w zawarciu unii florenckiej; konsekwentnie zatem to Kościoły tradycji greckiej powinny upodobnić swoją liturgię do obrzędów rosyjskich.
Charakterystyka różnic obrzędowych Stary obrządek Reforma Nikona Pisownia imienia Jezus Исусъ (Isus) Іисусъ (Iisus) Fragmenty wyznania wiary „Zrodzony a nie stworzony”„Królestwu zaś jego nie ma końca”„I w Ducha Świętego, Pana prawdziwego i Ożywiciela” „Zrodzony, nie stworzony”„Królestwu zaś jego nie będzie końca”„I w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela” Znak krzyża czyniony dwoma złożonymi palcami czyniony trzema złożonymi palcami Krzyż tylko ośmiokrańcowy ośmio- lub czterokrańcowy Liczba pokłonów towarzyszących modlitwie św. Efrema Syryjczyka dwanaście cztery Liczba prosfor siedem pięć Kierunek procesji zgodnie z pozornym ruchem słońca (posołoń) przeciwnie do pozornego ruchu słońca Alleluja Аллилуия, аллилуия, слава Тебе, Боже (/Alleluja/ 2 razy, chwała Tobie, Boże) Аллилуйя, аллилуйя, аллилуйя, слава Тебе, Боже (/Alleluja/ 3 razy, Chwała Tobie, Boże) Śpiew cerkiewny tylko monofoniczny monofoniczny lub polifoniczny Chrzest tylko przez trzykrotne zanurzenie przez zanurzenie lub polanie głowy
Pierwsze polemiki z wprowadzonymi zmianami nie miały masowego charakteru, chociaż wśród odrzucających nowe obrzędy byli m.in. mnisi cieszącego się ogromnym szacunkiem wiernych Monasteru Sołowieckiego. Co więcej, sam Nikon, zniechęcony nieoczekiwanym oporem wobec reformy, zarzucił jej kontynuację i skupił się na innym zagadnieniu – uczynieniu Moskwy centrum światowego prawosławia oraz wzmocnieniu pozycji Kościoła w stosunku do władzy świeckiej. Patriarcha zmienił stosunek do obrzędów na bardziej elastyczny. Chociaż utrzymana w mocy pozostała klątwa na żegnających się dwoma palcami, Nikon stwierdził, że księgi liturgiczne powstałe przed i po reformie mają taką samą wartość. Podobne stanowisko reprezentowali inni hierarchowie: w 1664 metropolita nowogrodzki Pitirim, wyświęcając trzynastu mnichów Monasteru Sołowieckiego na diakonów lub kapłanów, na ich prośbę przeprowadził obrzęd z użyciem ksiąg liturgicznych sprzed reformy.
Przyczyny rozłamu thumb|Fieodosija Morozowa odwiedza protopopa Awwakuma w więzieniu, miniatura Badacze dziejów Rosji i Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w różny sposób interpretowali przyczyny rozłamu. Francuski historyk Anatole Leroy-Beaulieu, nawiązując do myśli Mykoły Kostomarowa, traktował raskoł jako spór tradycji, do której wierni byli niezwykle przywiązani, z wprowadzanymi odgórnie nowinkami. Obydwaj autorzy podnoszą, iż rosyjska pobożność w znacznej mierze polegała na dokładnym odtwarzaniu ustalonego rytuału, toteż zmiany w nim wywoływały podejrzenia o utratę przezeń błogosławieństwa bożego i mocy. Michaił Heller podkreśla niechęć rosyjskich wiernych do naukowych metod opracowywania poprawnych tekstów liturgicznych, jakimi posłużył się patriarcha Nikon, nakazując ustalić właściwe brzmienie modlitw w opracowaniu o analizę setek zgromadzonych ksiąg greckich. W ocenie tego autora decydujące znaczenie w procesie formowania się ruchu staroobrzędowego miał stosunek do roli Rosji w świecie prawosławnym. Patriarcha Nikon wychodził z założenia, że jedynie niekwestionowana czystość i poprawność wiary uczyni z Moskwy Trzeci Rzym i umożliwi Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu ekspansję. Główny ideolog raskołu, protopop Awwakum Pietrow, uważał, że Moskwa już stała się Trzecim Rzymem i powinna utrwalać swój dotychczasowy charakter, a także odgrodzić się od świata, gdyż wpływy obce mogłyby jej tylko zaszkodzić. Według przeciwników zmian obrzędowych ich wprowadzenie było równoznaczne z wyrzeczeniem się prawdziwej wiary i utratą szans na zbawienie duszy.
Historiografia radziecka traktowała wystąpienie staroobrzędowców jako ruch antyfeudalny, nie uwzględniając uczestnictwa w nich przedstawicieli rosyjskiej arystokracji. W ocenie Hellera raskoł był sporem politycznym w innym znaczeniu: stanowił wystąpienie części społeczeństwa Rosji przeciwko idei imperialnej, jakiej hołdował Aleksy I, a w inny sposób także Nikon.
Billington przedstawił pogląd, jakoby raskoł i towarzyszące mu nastroje apokaliptyczne wynikały
Przybył zwraca uwagę na znaczącą rolę eschatologii w myśli teologicznej prawosławnej Rusi. Podkreśla, że narastanie nastrojów apokaliptycznych było zauważalne jeszcze przed reformą liturgiczną Nikona. W tej sytuacji jej wdrażanie zostało odczytane jako znak bliskości spodziewanego końca świata. Interpretowanie wszystkich zachodzących wydarzeń w kontekście nadchodzącego końca było typowe dla siedemnastowiecznych ideologów starej wiary.
Staroobrzędowcy w latach 1656–1667 thumb|Fieodosija Morozowa wywożona do więzienia na obrazie Wasilija Surikowa thumb|Czarny sobór – mnisi Monasteru Sołowieckiego odrzucają reformę Nikona. Obraz Siergieja Miłoradowicza
Przeciwko reformie liturgicznej wystąpiło nie tylko wiejskie duchowieństwo i wierni, ale i część bojarów. Opór wobec reform był widoczny przede wszystkim na wsi rosyjskiej, mieszkańcy miast na ogół akceptowali zmiany. Staroobrzędowców poparła również część bojarów i szlachty rosyjskiej. Najsłynniejszą wyznawczynią „starej wiary” i protektorką przeciwników reform wywodzącą się z tej sfery była Fieodosija Morozowa. Ze staroobrzędowcami sympatyzowała caryca Maria Miłosławska i jej otoczenie. W Moskwie liderem duchowieństwa przeciwnego reformom stał się protopop soboru Zwiastowania na Kremlu, Awwakum Pietrow. Zamożni protektorzy starej wiary nie uchronili jednak duchowieństwa wrogiego reformom przed utratą prestiżowych stanowisk, kierowaniem do odległych eparchii, zmuszaniem do zamieszkania w monasterach, zsyłkami. Działania takie inspirował wobec przeciwników reformy patriarcha Nikon. W sprawie protopopa Awwakuma patriarcha zamierzał pozbawić go święceń kapłańskich, z czego zrezygnował, gdy za duchownym wstawił się sam car. Planowaną karę zamieniono na skierowanie do eparchii tobolskiej i tiumeńskiej. Awwakum otrzymał prawo powrotu do Moskwy w 1663, jednak wkrótce został zesłany ponownie.
Od 1656, według świadectwa arcybiskupa riazańskiego Hilariona, całe lokalne społeczności, wierne dawnym obrzędom, porzucały dotychczasowe miejsce zamieszkania, twierdząc, że uciekają przed Antychrystem. Staroobrzędowcy głosili rychłe nadejście końca świata. Część duchownych związanych z ruchem zaczęła propagować pogląd, iż przed tym wydarzeniem wierni powinni sami odebrać sobie życie. Zaczęło zatem dochodzić do zbiorowych samobójstw poprzez samospalenie lub zamorzenie się głodem. W taki sposób w pierwszych latach sporu o obrzędy mogło zginąć nawet kilka tysięcy osób.
Uznanie staroobrzędowców za heretyków