W średniowiecznej sakramentologii katolickiej podkreślano ostatecznie, że łaska Boża może być udzielana również bez sakramentów, co podsumowuje maksyma wywodząca się z komentarza do Sentencji Piotra Lombarda: „Bóg nie związał swojej mocy [tylko] z sakramentami” (Deus virtutem suam non alligavit sacramentis).

Wraz z problemami natury teoretycznej, począwszy od XII wieku zaczęły się też pojawiać ważniejsze dogmatyczne orzeczenia Magisterium Kościoła. Podejście typowe dla refleksji scholastycznej zadomowiło się w sakramentologii, jak prawie w całej teologii katolickiej, na długie wieki.

Okres reformacji i kontrreformacji Utrwaleniu schematów scholastycznych w sakramentologii katolickiej dopomógł kryzys związany z pojawieniem się w XVI w. reformacji. Po ogłoszeniu dekretu o usprawiedliwieniu, sobór trydencki opracował 13 kanonów w Dekrecie o sakramentach (Decretum de sacramentis in genere), w którym oficjalnie potwierdzono i sformalizowano tomistyczną sakramentologię. Dekrety te stanowiły bezpośrednią odpowiedź na teologię pięciu zasad (quinque sola) wysuwananą przez reformatorów.