El Coliséu (en llatín: Amphitheatrum Flavium Romae) ye un anfiteatru de la dómina del Imperiu romanu, construyíu nel sieglu I y allugáu nel centru de la ciudá de Roma. Orixinalmente yera denomináu Anfiteatru Flaviu (Amphitheatrum Flavium), n'honor a la Dinastía Flavia d'emperadores que lu construyó, y pasó a llamase Colosseum por una gran estatua qu'había cerca, el Colosu de Nerón, que nun llegó hasta nós. Pol so caltenimientu y historia, el Coliséu ye unu de los monumentos más famosos de l'antigüedá clásica. Foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá en 1980 pola Unesco y una de Les Nueves Siete Maravíes del Mundu Modernu'l 7 de xunetu de 2007.
Na antigüedá tenía un aforu pa unos 12 000 espectadores, con ochenta files de graes."The full history of the Colosseum" . Rome-accom.com.William H. Byrnes IV (Spring 2005) "Ancient Roman Munificence: The Development of the Practice and Law of Charity". Rutgers Law Review vol. 57, issue 3, p. 1043–1110.BBC.co.uk, BBC's History of the Colosseum p. 1. Los que taben cerca del sable yeren l'Emperador y los senadores, y a midida que xubíase asitiábense los estratos inferiores de la sociedá. Nel Coliséu teníen llugar lluches de gladiadores y espectáculos públicos. Construyóse xusto al este del Foru Romanu, y les obres empezaron ente 70 d. C. y 72 d. C., sol mandatu del emperador Vespasiano. L'anfiteatru, que yera'l más grande enxamás construyíu nel Imperiu romanu, completar en 80 d. C. pol emperador Titu, y foi remocicáu mientres el reináu de Domicianu. La so inauguración duró 100 díes, participando nella tol pueblu romanu y morriendo na so celebración decenes de gladiadores y fieres que dieron la so vida pol placer y l'espectáculu del pueblu.
El Coliséu usóse mientres cuasi 500 años, celebrándose los últimos xuegos de la historia nel sieglu VI, abondo más tarde de la tradicional fecha de la cayida del Imperiu romanu d'Occidente en 476 d. C. Los bizantinos tamién lo utilizaron mientres el sieglu VI. Amás de les engarradielles de gladiadores, munchos otros espectáculos públicos teníen llugar equí, como naumaquies, caza d'animales, execuciones, recreaciones de famoses batalles y obres de teatru basaes na mitoloxía clásica. L'edificiu dexó d'emplegase pa estos propósitos na Alta Edá Media. Más tarde, sirvió como abellugu, fábrica, sede d'una orde relixosa, fortaleza y cantera. De les sos ruines estráxose abondo material pa la construcción d'otros edificios, hasta que foi convertíu en santuariu cristianu, n'honor a los cautivos martirizaos mientres los primeros años del cristianismu. Esta midida contribuyó a detener el so espoliu y a que se caltuviera.
Anque la estructura ta seriamente estropiada por cuenta de los terremotos y los picapedreros, el Coliséu siempres foi vistu como un iconu de la Roma Imperial y ye unu de los exemplos meyor calteníos de l'arquiteutura romana. Ye una de les atraiciones turístiques más populares de la moderna Roma y entá ta bien amestáu a la Ilesia católica romana, polo que'l papa encabeza'l viacrucis hasta l'anfiteatru cada Vienres Santu.
Historia
Na Roma Clásica
thumb|275px|L'Anfiteatru Flavio, o Coliséu, tien forma oval.
En 29 e.C. el cónsul romanu Estatilio Tauro construyó un anfiteatru nel Campu de Marte, el primeru de gran tamañu de la ciudá, con toles instalaciones necesaries. Esti edificiu quedó destruyíu na Gran quema de Roma del añu 64, surdiendo la necesidá d'un nuevu anfiteatru pa la urbe romana.
Les obres del Coliséu empezaron sol mandatu del emperador Vespasiano, ente 70 y 72 d. C. L'allugamientu escoyíu yera un llanu ente les llombes de Celio, Esquilino y Palatín, al traviés del cual fluyía una corriente enriada. L'allugamientu onde se construyó l'anfiteatru fuera afaráu años tras pol Gran Quema de Roma en 64 d. C., y aprovechando esta circunstancia, Nerón apoderar de gran parte del terrén pa edificar la so residencia: la grandiosa Domus Aurea. Nella ordenó construyir una llaguna artificial, la Stagnum Neronis, arrodiada de xardinos y pórticos. El yá esistente acueductu de Aqua Claudia amplióse por que llegara hasta esa zona, y la xigantesca estatua de bronce conocida como'l Colosu de Nerón asitióse al llau de la entrada de la Domus Aurea. D'esta estatua recibe l'anfiteatru'l nome de coliséu.
L'área tresformar mientres el reináu de Vespasiano y los sos socesores. Anque se caltuvo'l Colosu, baltóse bona parte de la Domus Aurea. El llagu rellenóse y la tierra sirvió como allugamientu pal nuevu Anfiteatru Flavio. Construyéronse escueles de gladiadores y otros edificios rellacionaos pela redolada, onde enantes s'atopaba la Domus Aurea. Según una inscripción reconstruyida que s'atopó nel llugar, l'emperador Vespasiano ordenó qu'esti nuevu anfiteatru alzárase usando la so parte del botín como xeneral. Esto puede referise a la gran ayalga que robaron los romanos tres la so victoria na Gran Rebelión Xudía de 70 d. C. El Coliséu puede asina ser interpretáu como un gran monumentu trunfal, siguiendo la tradición de celebrar les grandes victories. La decisión de Vespasiano de construyir el Coliséu nel allugamientu del llagu de Nerón puede trate como un xestu popular pa devolver a la xente uno parte de la ciudá de la que Nerón apoderárase pa usu esclusivu. Al contrariu que munchos otros anfiteatros, que se topaben pela rodiada de la ciudá, como'l Anfiteatru Castrense, el Coliséu llevantábase xusto nel centru de la urbe, asitiándolo lliteral y simbólicamente nel corazón de Roma. thumb|Relieve del Coliséu nun sestercio de la dómina de Titu acuñáu pa celebrar la so inauguración.
Ente los sieglos V y VI prohibieron les lluches de gladiadores y d'animales selvaxes, y nel sieglu XIII el Coliséu convertir en fortaleza. L'últimu espectáculu qu'allugó'l Coliséu del que se tien noticia ye nel añu 523 por orde del rei godu Teodoricu. Darréu l'anfiteatru foi abandonáu, ya inclusive parte de les sos piedres, como la de tantos otros edificios históricos de los Foros Imperiales, utilizáronse como canteres pa otros edificios más modernos. Foi namái a finales del sieglu XIX cuando s'escavó la estructura sol sable, y volvió ser símbolu de la gloria de Roma.
El Coliséu allugó espectáculos como les venationes (engarradielles d'animales) o los noxii (execuciones de prisioneros por animales), según les munera: engarradielles de gladiador. Calcúlase que nestos xuegos morrieron unes 200 000 persones. Coles mesmes, celebrábense naumachiae, espectaculares batalles navales que riquíen anubrir el sable d'agua. Ye probable que fueren nos primeros años, enantes de construyise los suétanos sol sable. El Coliséu tenía un avanzáu sistema de canalización d'agua que dexaba enllenar y balerar rápido'l pisu inferior.
Desconozse la identidá del arquiteutu del edificiu, como asocedía polo xeneral cola mayoría de les obres romanes: les edificaciones públiques alzar pa mayor gloria de los emperadores. A lo llargo de los años embaraxáronse los nomes de Rabirio, Severu, Gaudencio o inclusive Apolodoro de Damascu, anque se sabe qu'esti postreru llegó a Roma nel añu 105.
Cuando Vespasiano morrió en 79, el Coliséu yá taba completu hasta'l tercer pisu. El so fíu Titu terminó'l nivel cimeru ya inauguró l'edificiu en 80. Dión Casio diz que se mató a más de 9000 animales selvaxes mientres los xuegos inaugurales del anfiteatru. Más palantre remocicóse l'edificiu sol mandatu del fíu pequeñu de Vespasiano, l'apocayá nomáu emperador Domicianu, quien construyó'l hipogeo, túneles soterraños que s'usaben p'agospiar animales y esclavos. Tamién añadió una galería na parte cimera del Coliséu p'aumentar el so aforu.
En 217, el Coliséu foi gravemente estropiáu por un gran quema (causáu por una nube llétrica, según Dión Casio)Cass. Dio lxxviii.25 que destruyó'l suelu de madera nel interior del anfiteatru. Nun se reparó del tou hasta 240 y siguióse remocicando en 250 o 252, y de nuevu nel añu 320. Una inscripción recueye que delles partes del Coliséu fueron restauraes por Teodosio II y Valentiniano III (que reinaron de 425 a 450), posiblemente pa reparar los daños que causó un terremotu en 443; les obres prosiguieron en 484 y 508. El sable siguía usándose pa competiciones hasta bien entráu'l sieglu VI, rexistrándose la última engarradiella de gladiadores de la historia cerca del 435. La caza d'animales siguió a lo menos hasta l'añu 523.
Na Edá Media thumbnail|El Coliséu representáu nun mapa de la Roma medieval. El Coliséu esperimentó grandes cambeos nel so usu mientres el periodu medieval. A finales del sieglu VI construyóse una pequeña ilesia dientro de la estructura del anfiteatru, anque aparentemente nun-y dio un significáu relixosu al edificiu enteru. El sable tresformar nun campusantu. Los numberosos espacios ente les arcaes y so los asientos convertir en fábriques y abellugos, y según les fontes arrendar hasta'l sieglu XII.
Mientres el papáu de Gregorio Magno, munchos de los monumentos antiguos pasaron a manes de la Ilesia, que yera la única autoridá efectiva. Sicasí, escarecía de recursos pa caltenelos, polo que cayeron nel abandonu y l'espoliu. Na Edá Media, la decadencia de la ciudá afectó a tolos monumentos imperiales. Los terremotos de 801 y 847 provocaron grandes estroces nun edificiu práuticamente abandonáu nes contornes de la ciudá medieval.
Cuando en 1084 el papa Gregorio VII foi espulsáu de la ciudá, munchos monumentos pasaron a manes de families nobles romanes, que los usaron como fortaleces. Alredor de 1200 la familia Frangipani apoderar del Coliséu y fortificar, usándolo de forma asemeyada a un castiellu y convirtiéndolo nel so área d'influencia. El Coliséu foi camudando de manes hasta 1312, en que volvió a la Ilesia.
El gran terremotu de 1349 estropió severamente la estructura del Coliséu, faciendo que'l llau esternu sur derrumbárase. Munches d'eses piedres desprendíes fueron recuperaes pa construyir palacios, ilesies (incluyíu'l Vaticanu), hospitales y otros edificios en toa Roma. Una orde relixosa asítiase nel terciu norte del Coliséu y siguió habitándolo hasta principios del sieglu XIX. La piedra del interior del anfiteatru foi picada por demás, pa reutilizala n'otra parte o (en casu de la fachada de mármol) quemar pa llograr cal vivo. Les abrazaderes de bronce que sosteníen la mampostería fueron arrincaes de les parés, dexando numberoses marques. Entá güei pueden reparase diches repulgos nel edificiu.
Na Edá Moderna thumb|El Coliséu a mediaos del sieglu XVIII, según un grabáu de Giovanni Battista Piranesi. A lo llargo de los sieglos XV y XVI, el travertino que lo anubría foi arrincáu pa emplegalo n'otres construcciones, por casu, el Palaciu Barberini y el Puertu de Ripetta. Un conocíu dichu llatín reza Quod non fecerunt Barbari, fecerunt Barberini (lo que nun fixeron los bárbaros, facer los Barberini). Tamién s'utilizó pa quemar y llograr cal. L'espoliu de piedres siguió hasta 1749, en que Benitu XIV consagró'l monumentu como llugar santu en memoria de los mártires ellí executaos (magar se cree que la mayoría d'éstos fueron martirizaos nel Circu Máximu).
Nel sieglu XIX, otra manera, empezaron una serie d'obres pa estabilizar munchos monumentos antiguos. En 1820 termináronse dellos contrafuertes que son claramente estremables güei día, y ensin los cualos l'edificiu probablemente derrumbaríase. Mientres tol sieglu asocedieron obres d'afitamientu y meyora, nun procesu qu'entá sigue.
Nel presente thumb|El Coliséu y la fonte Meta Sudans nuna semeya de finales del sieglu XIX. El Coliséu ye ensin dulda unu de los grandes curiosos turísticos de Roma. Foi lleváu al cine en múltiples ocasiones, destacando sobre manera la reconstrucción dixital amosada na película Gladiator.
En 1980, la Unesco declaró'l centru históricu de Roma, incluyíu'l Coliséu, Patrimoniu de la Humanidá.Referencia al Coliséu na llista de Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO Dende 2000, les autoridaes caltienen l'edificiu allumáu mientres 48 hores cada vegada qu'en dalgún llugar del mundu se-y conmuta o aplaza una sentencia de muerte a un condergáu.