La realidá (del llatín realitas y ésti de res, «cosa»), ye'l términu llingüísticu qu'espresa'l conceutu astractu de lo real.Como opuestu a lo concreto, según la definición de la RAE.
La doble dimensión conceptual del términu llingüísticu
Les terminaciones col sufixu -idad denotan una cualidá o propiedá que se realiza, faise real, nun individuu concretu.De la mesma forma que la humanidá» ye la cualidá o conxuntu de notes que faen a daqué ser home; o la horizontalidá» fai posible que daqué seya horizontal
Asina pos la pallabra n'español 'realidá' engloba dos aspeutos significativos, cada unu de los cualos plantega diversos problemes que s'esponen de siguío:
+REALIDÁ Significáu comoconceutu astractu Ye'l conxuntu de tolo que ye real ¿Un conceutu? ¿Un Únicu Ens Realissimun = Universu Tou ¿Una mera pallabra ensin conteníu referente como conxuntu de lo real? Significáu comoconceutu concretu Ye daqué individuu que ye real Individuu esistente En cuantes que ye percibíu na esperiencia
El problema Esto ye real, ("Esto ye una realidá") equival a nun dicir nada yá que nun sabemos qué ye esto. Equival a afirmar: x ye x. 'Esto ye real → esto ye real'. Esto que ta ende, ye real, equival a señalar daqué qu'esta ende. Pero la so realidá consiste en tar ende y, por tanto, vien significar: 'Esto que ta ende', ta ende. Lo que retrotraye'l significáu a: ¿Qué significa tar ende? Si tar ende significa ser percibíu por mi, entós la realidá de esto consiste en ser percibíu por mi na esperiencia. (Asina pensaron los empiristas). Pero siguimos ensin saber qué ye esto que ta ende. Esto que ta ende ye un gatu. Nesti casu reconocemos eso que ta ende como gatu esto ye, como daqué que tien la cualidá, nota o esencia de gatu, ye dicir que tien la gatidad y asimilar a toos aquellos seres que tienen esa cualidá o cualidaes, notes, o esencies qu'entendemos como gatos. La realidá de eso consiste pos en tener gatidad y haise de suponer que se conoz enantes la gatidad que la reconocencia de eso como gatu, como pensó Platón. (Vease más palantre que nun ye ilusión o apariencia falambaldre).
La realidá como un Tou: ¿Esiste una realidá que la so esencia ye faer posible y real la esistencia de tolo qu'individualmente esisti como elementu constitutivu de la mesma? o a cencielles ¿ye un conceutu astractu como un conxuntu que la so realidá ye puramente conceptual?
La realidá concreta: Afirmar «x ye real», o «x ye una realidá», puede significar:José Ferrater Mora, op. cit. NADA: yá que nun sabemos lo que ye x, qué cualidá realiza, ye dicir qué nota o esencia fai real a x., bien seya como ser posible o como ser cuantificable como individuu esistente. QUE YE AUTÉNTICU Y POR TANTO VERDADERU, NATURAL frente a otros x que paecen ser lo que nun son. Nesti casu'l problema ta en poder confundir un x con otru x distintu; pero x, lo que sía, nunca va poder ser falsu o inauténtico o non-natural. Porque x siempres va ser x si ye que ye daqué. QUE NUN YE ILUSIÓN O APARIENCIA FALAMBALDRE, sinón realidá verdadera que fai posible a x como individuu concretu al tener siquier una cualidá real o esencia.El conceutu de «pegasu» (caballu volador) ye en realidá un conceutu falambaldre o iluso, porque nun esiste nengún individuu cuantificable como tal pegasu, (caballu volador); consideramos que dichu conceutu ye meru conceutu, la so realidá ye conceptual. La so realidá ye y consiste na mente que la piensa. Distintu por completu al conceutu de «gatu» (animal mamíferu, felín, etc. que caza mures, etc.) que, como esencia, constitúi a tolos individuos que consideramos «gatos» y que podemos estremar y cuantificar como individuos. QU'ESISTE EL TAL x, que ye actualidá la so realidá que s'espresa na so esistencia: Esto que tengo delantre y qu'esiste como verdaderu individuuYe dicir determináu y cuantificable; estremable al respeutive de tolo demás por dalguna nota o cualidá perceptible, o esencia conocida, cuandoquier por "tar ende" frente a mi, na mio perceición; lo que me dexa señalalo col deu anque nun sepa lo que "en realidá" ye. Como fai'l neñu señalando col dedín porque sabe lo que quier ensin poder dicir qué ye lo que quier
La realidá como totalidá o universu
Tou lo qu'hai como Universu pue ser consideráu: Como un oxetu real, un «Ens realissimum», bien seya entendíu ésti: como Arjé o Dios na filosofía clásico y tradicional o ** como una idea regulativa de la Razón na Edá Moderna, o ** como Principiu Total y Únicu de lo Real y Racional nel Idealismu monista o ** como mera función llingüística espresiva que'l so conteníu escapar a un conceutu delimitado, tal como se suel entender na actualidá.
Realidá Metafísica na filosofía tradicional
Na filosofía clásico y tradicional la realidá foi considerada n'estrecha rellación colos conceutos d'esencia y esistencia.
D'esta forma'l Ens Realissimum concibióse d'una manera trascendente, fuera del mundu de la esperiencia, como'l ser que la so esencia implica la so propia esistencia. De tala forma que sería'l Únicu Ser puramente dichu real, Necesariu ya infinitamente perfectu del que, como orixe y principiu surde tolo demás.<ref>Siendo un problema irresoluble la comprensión de la unidá, (monismu; panteísmu) y pluralidá, (pluralismu) de dichu Ser, según la so rellación (creacionismu; emanatismu; ser por participación) coles realidaes concretes individuales de la esperiencia y la manera de producise dicha rellación (necesaria; contingente; posible), por esixir unos postulaos que tán más allá de la esperiencia posible, el mundu.</ref>
Tal ye'l fundamentu del llamáu argumentu ontolóxicu. Se postula un Ser Necesariu que, vistu dende'l puntu de vista relixosu, sirve de fundamentu racional pal conceutu de Dios.
Consecuencia de tolo anterior ye la considerancia de tolo demás, los entes, como contingentes, porque'l so enconto alcuéntrase fuera de sigo.
La realidá y el mundu de la esperiencia na Edá Moderna
Al tomar como puntu de partida de la reflexón filosófica la conciencia»El piensu depués esisto» de Descartes, fundamentu del pensamientu modernula conocencia como tal queda condicionáu al conteníu de la esperiencia, ye dicir el mundu, entendíu ésti como esperiencia posible.
Lo trascendente solamente ye accesible como razonamientu deriváu a partir de la escurre innata de Dios, cola que los racionalistes recuperen la dimensión de realidá trascendente al mundu de la esperiencia; pos, otra manera, quedaríen condergaos al solipsismu.
Los empiristas caltienen un escepticismu filosóficu avera de la conocencia que tescienda la esperiencia. Nun ye posible dichu conocencia sinón como llinguaxe que facilita la comunicación por aciu idees qu'arrexunten esperiencies asemeyaes conforme a determinaes lleis d'asociación.
Kant intenta una síntesis ente racionalismu y empirismu que siquier xustifique la razón de la ciencia como conocencia verdadera que, na Edá Moderna, ta amosando unos frutos induldables na conocencia de la Naturaleza.
Pa Kant el conteníu de realidá ye deriváu de la conxunción d'unos conceutos puros (categoríes del entendimientu) xunto con unos esquemes y principios del pensar empíricu. D'esta miente la realidá ye: Un conceutu puru suxetivu o categoría del entendimientu que considera la realidá como'l conxuntu de realidaes de la esperiencia posible, el mundu, conforme a los siguientes postulaos: Lo que concuerda coles condiciones formales de la esperiencia ye POSIBLE. Lo que ta n'interdependencia coles condiciones materiales de la esperiencia ye REAL. Lo determinao poles condiciones universales de la esperiencia ye NECESARIU. Una idea regulativa de la razón como principiu, el universu, en busca d'una xustificación última de too como realidá trascendente: Dios.
En definitiva pa Kant y ye pensamientu dominante a partir de la Edá Moderna: La realidá, como mundu, queda acutada a les realidaes concretes de la esperiencia posible. La Realidá del Tou como principiu y orixe trascendente pue ser pensada pero ensin conocer.
La realidá concreta na filosofía contemporánea Pero la noción d'esperiencia nun resulta siempres del tou clara y amás resulta difícil estremar cuándo se trata d'una realidá dada, y cuando se trata d'una realidá puesta como categoría de realidá.Dada: ye dicir independiente de la conocencia. Puesta: condicionada poles estructures y condiciones del conocer. Cfr. Ferrater, op. cit,
Lo qu'ufierta una doble forma de fundamentu: Real ye tou aquello que se presenta o puede presentase a una conciencia na esperiencia. Esixencia d'una perceición, siquier como posibilidá. Real ye aquello de lo que, como oxetu, puede enunciase daqué.Nótese que, en cuanto oxetu na conciencia, tan oxetu real ye'l conxuntu de tolos gatos, como cada unu de los gatos que podamos ver na esperiencia.
Pero estes distinciones nun son abondes como pa poder establecer les especies de realidaes que pueden ser consideraes como tales: Realidá suxetiva, Realidá oxetiva, Realidá experimentable, Realidá ideal, etc.
Na filosofía contemporánea la tema de la realidá ye consideráu dende diversos puntos de vista.
Nicolai Hartmann: Fenomenoloxía ontolóxica de la realidá
Estrémense dellos conceutos de lo real que son sometíos a crítica: Lo real como opuestu a aparente. Nun tien sentíu yá que lo aparente tamién ye real d'otra miente nun podría ser una apariencia real. La Realidá como actualidá oldear a realidá como esistencia. Supón el tracamundiu ente la esfera del ser col manera de ser. Lo real hai d'incluyir tamién los demás maneres: posibilidá real, imposibilidá real, necesidá real, pos tamién podemos concebir una realidá esencial o ideal lo mesmo qu'una realidá lóxica o cognoscitiva. La realidá como actualidá equival a efectividá: Al considerar namái la actualidá real suprime les demás esferes del ser. La realidá como actualidá presenta un tracamundiu ente'l manera del ser col momentu del ser: Les maneres del ser son del tipu de lo real y de lo ideal. Los momentos del ser son del tipu de la esencia y de la esistencia, y la esencia reclama coles mesmes el ser real.Ensin necesidá de la esistenciaConfundir lo real como lo activu o efectivu supón identificar una manera de ser (esistir) y una determinación so (actualidá). Lo real ye determináu pol grau de perfeición o plenitú de ser. L'organismu ye cimeru a la materia muerta, lo animal superior a lo vexetal y lo espiritual superior a lo animal, y lo puramente espiritual superior a lo humano. Supón el tracamundiu ente la manera y la determinabilidad del ser. Pero la determinabilidad varia, ente que la manera ye permanente.Lo posible en cuantes que posible nun almite determinación distinta, ente que la determinabilidad sí almite graos L'actualidá como realidá supón un actu de ser, lo que fai necesariu la realización d'una esencia como idea determinada a la realización d'una finalidá, (el pasu de la δύναμις a la ένέργεια) que non solo nun ye aplicable a tou lo real sinón qu'esclúi lo imperfecto o lo fai inintelixible. La realidá como posibilidá de percibir daqué o ser percibíu. Nesti casu facer de la realidá non una manera de ser sinón de conocer.
Nicolai Hartmann propón una ontoloxía descriptiva qu'estableza clares distinciones ente los distintos conceutos de lo real: Realildad lóxica, realidá cognoscitiva, realidá esencial etc. evitando aplicar a una forma de realidá les categoríes que correspuenden puramente a otra.Ferrater, op. cit.
El positivismu lóxicu
Los neopositivistas negaron de raigañu'l conteníu significativo de cualquier espresión sobre lo real y la realidá. Tal pretensión ye, según ellos un pseudoproblema.
Enunciar si la materia o'l yo o cualquier cosa tienen o nun tienen realidá ye hipostasiar cualesquier entidá.Entidaes nun son namái oxetos cotidianos como sielles o persones, sinón tamién propiedaes, rellaciones, eventos, númberos, conxuntos, proposiciones, mundos posibles, creencies, pensamientos, etc.