Lluis XIV de Francia (francés: Louis XIV), llamáu «el Rei Sol» (le Roi Soleil) o Luis el Grande , foi rei de Francia y de NavarraEntiéndase Navarra o Reinu de Navarra, nesti contestu, como'l territoriu transpirenaico (Baxa Navarra) del Reinu de Navarra desintegráu en 1530. dende'l 14 de mayu de 1643 hasta la so muerte, con casi 77 años d'edá y 72 de reináu.Peter Burke (1992): La fabricación de Lluis XIV. Tamién foi copríncipe d'Andorra (1643-1715) y conde rival de Barcelona mientres la sulevación catalana (1643-1652) como Lluis II.
Lluis XIV foi'l primoxénitu y socesor de Lluis XIII y d'Ana d'Austria (fía del rei Felipe III d'España). Amontó'l poder y la influyencia francesa n'Europa, combatiendo en trés grandes guerres: la Guerra d'Holanda, la Guerra de los Nueve Años y la Guerra de Socesión española. La proteición a les artes qu'exerció'l soberanu Lluis XIV foi otra faceta de la so aición política. Los escritores Moliére y Racine, el músicu Lully o'l pintor Rigaud eponderaron la so gloria, como tamién les obres d'arquiteutos y escultores. El nuevu y campanudu Palaciu de Versalles, obra de Luis Le Vau, Charles Le Brun y André Le Nôtre, foi la culminación d'esa política. Al treslladar ellí la corte (1682), alloñar de la insalubridad y les intrigues de París, y pudo controlar meyor a la nobleza. Versalles foi l'escenariu perfectu pal esplegue de pómpara y pa la sacralización del soberanu.
Lluis XIV, unu de los más destacaos reis de la historia francesa, consiguió crear un réxime absolutista y centralizao, hasta'l puntu que'l so reináu ye consideráu'l prototipu de la monarquía absoluta n'Europa. La frase L'État, c'est moi («L'Estáu soi yo») atribúyese-y frecuentemente, anque los historiadores considerar una imprecisión histórica, yá que ye más probable que dicha frase fuera forxada polos sos enemigos políticos pa resaltar la visión estereotipada del absolutismu políticu que Lluis XIV representaba, probablemente surdiendo la cita «El bien del Estáu constitúi la Gloria del Rei», sacaes de los sos Réflexions sur le métier de Roi (1679). En contraposición a esa cita apócrifa, Lluis XIV dixo enantes de morrer: Je m'en vais, mais l'État demeurera toujours («Colo, pero l'Estáu siempres va permanecer»).
Infancia y ascensu al tronu thumb|izquierda|Lluis XIV, Delfín de Francia. Lluis XIV nació'l 5 de setiembre de 1638, en Saint-Germain-en-Laye, socesu que foi recibíu como un don divín polos sos padres: Lluis XIII y Ana d'Austria, que nun consiguieren descendencia en ventitrés años; por ello foi bautizáu como Louis-Dieudonné (Dieudonné significa «dau por Dios»); tamién se-y dieron los títulos de premier fils de France («Primer Fíu de Francia») amás del tradicional de Delfín de Viennois. Lluis XIV provenía d'un ambiente multicultural, yá que los sos güelos paternos, Enrique IV de Francia y María de Médici, yeren francés y italiana, respeutivamente, y los sos güelos maternos, Felipe III d'España y Margarita d'Austria, yeren Habsburgos españoles.
Darréu, nel añu 1640, Lluis XIII y Ana tuvieron un segundu fíu, Felipe, que darréu sería Felipe I duque d'Orleans.
Lluis XIII nun se fiaba de l'habilidá de la so esposa pa gobernar Francia tres la so muerte, polo que decretó qu'un conseyu rexente gobernara en nome del so fíu mientres la so minoría d'edá, p'amenorgar asina'l poder d'Ana d'Austria como reina madre mientres la rexencia. Sicasí, tres la muerte de Lluis XIII y tres l'ascensión al tronu, con cinco años, de Lluis XIV el 14 de mayu de 1643, Ana anuló'l testamentu de Lluis XIII nel Parllamentu, rompió col conseyu y quedó como única rexente. Mientres la so rexencia, confió'l poder al so primer ministru, l'italianu cardenal Mazarino, al que la mayoría de los círculos políticos franceses despreciaben pol so orixe non francés.
Al rematar la Guerra de los Trenta Años, nel añu 1648 empezó una guerra civil francesa conocida como la Fronda. Mazarino siguió coles polítiques de centralización entamaes pol so predecesor, Richelieu, aumentando asina'l poder real por cuenta de la nobleza. En 1648, intentó imponer un impuestu a los miembros del Parllamentu, que taba constituyíu, principalmente, por miembros de la nobleza y altos cargos eclesiásticos. Los miembros del Parllamentu non yá refugaron l'impuestu, sinón que tamién ordenaron la quema de tolos edictos financieros de Mazarino. Nuna ocasión en que'l cardenal ordenó arrestar a dellos miembros del Parllamentu, París españó n'insurrección. Un grupu de parisinos cafiantes aprució nel palaciu real demandando ver al rei. En siendo conducíos a l'alcoba real, quedáronse mirando a Lluis XIV, que tábase faciendo'l dormíu, y coláronse tranquilamente. Debíu al peligru que corría la familia real y la monarquía, Ana fuxó de París col rei y los sos cortesanos. Poco tiempu dempués, la firma de la Paz de Westfalia dexó al exércitu francés volver ayudar a Lluis XIV y la so corte real. Yá en xineru de 1649 empezó l'asediu de la rebelde París. La subsecuente Paz de Rueil acabó col conflictu, a lo menos temporalmente.
La segunda Fronda empezó cuando la primera Fronda (Fronde Parlementaire) remató en 1650. Nobles de too rangu, dende princeses de sangre real y primos del rei, como Gastón d'Orleans, la so fía, Ana María Luisa d'Orleans, Lluis II de Borbón-Condé y Armando de Borbón-Conti, a nobles de llargu llinaxe como Francisco VI, duque de La Rochefoucauld, Frédéric Maurice de La Tour d'Auvergne, el so hermanu, Enrique de la Tour de Auvergne-Bouillon y Marie de Rohan-Montbazon, inclusive nobles de descendencia real llexítima como Enrique II d'Orleans y Francisco de Borbón-Vendôme, participaron na rebelión contra'l poder real. Inclusive'l cleru tenía representación na rebelión na persona de Jean-François Paul de Gondi. Como resultáu a estos díes tumultuosos, nos que se diz que la reina madre tuvo que vender les sos xoyes p'alimentar a los sos fíos, Lluis XIV desenvolvió una gran rocea escontra la nobleza.
Fin de la guerra con España y reináu personal thumb|Coronación de Lluis XIV en Reims 1654. thumb|El so matrimoniu en 1660. Mientres, la guerra con España siguía. Los franceses recibieron sofitu militar d'Inglaterra, dirixida por Oliver Cromwell. L'alianza anglo-francesa venció a los españoles na batalla de les Dunes de 1658. La resultancia de la guerra foi'l Tratáu de los Pirineos qu'afitó la frontera ente España y Francia nos Pirineos, dexando España delles provincies y ciudaes a Francia nos Países Baxos españoles y nel Rosellón. Esti tratáu camudó la balanza de poder, Lluis XIV casóse cola infanta d'España María Teresa d'Austria de la Casa de los Habsburgu, fía del rei Felipe IV d'España y de la princesa Isabel de Francia dambos tíos carnales de Lluis XIV, polo que'l monarca cola so esposa yeren primos hermanos dobles. El matrimoniu celebró'l 9 de xunu de 1660 na Isla de los Faisanes.
Guerra nos Países Baxos thumb|left|Espansión francesa so Lluis XIV.
Tres el fallecimientu de Felipe IV d'España, tíu y suegru de Lluis XIV, en 1665, el so fíu (de la so segunda esposa) xubió al tronu como Carlos II d'España. Lluis XIV reclamó'l territoriu de Brabante, nos Países Baxos, gobernaos hasta entós pol rei d'España, que teníen de ser devueltos a la so esposa, María Teresa, hermanasca mayor de Carlos II (fía del primer matrimoniu del padre de dambos). Luis argumentó que les costumes de Brabante nun dexaben qu'un fíu sufriera prexuicios poles consecuencies de que'l so padre volviera casase, polo que tenía prioridá sobre los fíos de los siguientes matrimonios a la d'heredar. Estes reclamaciones daríen pie a la Guerra de Devolución de 1667, na cual Luis participó personalmente.
Los intereses de Luis nos Países Baxos beneficiar de los problemes internos de la República de los Siete Países Baxos Xuníos. El políticu más importante del momentu nes Provincies Xuníes, Johan de Witt, tarrecía que'l mozu Guillermu III, Príncipe d'Orange, facer col poder nes Provincies Xuníes. De Witt pensaba qu'una guerra naval contra Francia podía ser llevadera, non asina una guerra terrestre, que dexaría la intervención de Guillermu III, dexándo-y col poder. Asina, coles Provincies Xuníes estremaes nun conflictu internu ente los siguidores de De Witt y los de Guillermu d'Orange, xunto a les esfriegues ente ingleses y holandeses, Francia nun tuvo nenguna dificultá en conquistar Flandes y el Francu Condáu. Impactaos pola velocidá del trunfu francés, les Provincies Xuníes xunir a Inglaterra y Suecia nuna Triple Alianza l'añu 1668. La formación de la Triple Alianza ponía a Lluis XIV ante'l problema de trate envolubráu nuna guerra de mayores dimensiones, polo qu'aceptó roblar la paz nel Tratáu d'Aquisgrán, pol cual Francia quedar col control de Flandes, pero devolvía'l Francu Condáu a España.
La Triple Alianza nun duró enforma. En 1670, Carlos II d'Inglaterra, atraíu por sobornos franceses, robló de callao el Tratáu de Dover, convirtiéndose n'aliáu francés. Dambos reinos declararon la guerra a les Provincies Xuníes en 1672. La rápida invasión y ocupación de la práutica totalidá de los Países Baxos, salvu Ámsterdam, provocó un golpe d'estáu contra De Witt, lo que dexó a Guillermu III faese col poder. Guillermu III aliar con España y el Sacru Imperiu, y, tres dos años de llucha en 1674, robló un tratáu de paz con Inglaterra forzando a los ingleses a retirase de los Países Baxos. Guillermu inclusive llegó a casase con María II d'Inglaterra, sobrina de Carlos II d'Inglaterra. Sicasí, y a pesar d'estos movimientos diplomáticos, la guerra siguió con grandes victories franceses sobre les fuercies de la coalición oponente. Sicasí, les naciones implicaes, galdíes pola guerra, empezaron a axustar una paz, rematando en 1678 cola Paz de Nijmegen. En dichu tratáu, y a pesar de que devolvió tol territoriu holandés prindáu, Lluis XIV ganó la posesión de más ciudaes y retuvo el Francu Condáu, que fuera invadíu en poques selmanes.
El Tratáu de Nijmegen amontó inda más la influencia francesa n'Europa, pero nun satisfixo a Lluis XIV. El rei despidió al so ministru d'asuntos esteriores, Simon Arnauld de Pomponne, l'añu 1679, porque consideraba la so actitú demasiáu comprometida colos aliaos. Lluis XIV siguió engrandando'l so exércitu, anque en cuenta de consiguir les sos reclamaciones territoriales poles armes, usó xuicios. Por cuenta de les redaiciones ambigues de los trataos de la dómina, Luis consiguió reclamar que los territorios que se-y vencieren nos trataos roblaos primero teníen de vencese xunto a les dependencies y tierres que pertenecieren a esos territorios formalmente. L'anexón d'estos territorios tenía l'oxetivu d'apurrir a Francia una frontera más defendible. Luis tamién deseyaba la ciudá d'Estrasburgu, un allugamientu estratéxicu importante. Estrasburgu taba emplazado en Alsacia, territoriu que nun se-y venció a Lluis XIII na Paz de Westfalia. Sicasí, Lluis XIV ocupar en 1681, usando sides llegales.
Dominación na década de 1680 thumb|El palaciu de Versalles, construyíu por Lluis XIV. Na década de 1680 el poder francés sobre Europa, sol mandatu de Lluis XIV, aumentara descomanadamente. La xestión económica d'unu de los ministros más famosos de Luis, Jean-Baptiste Colbert, muertu en 1683, produció un gran cambéu na tesorería real; los ingresos de la corona triplicar so la so supervisión. Los príncipes europeos empezaron a asonsañar el modelu francés en tolos sos aspeutos. Les colonies franceses nel estranxeru multiplicáronse, tantu n'América como n'África y Asia, empecipiándose rellaciones diplomátiques con naciones como Siam y Persia. Por casu, l'esplorador René Robert Cavelier de La Salle reclamó pa Francia, en 1682, la cuenca del ríu Mississippi, nomándola Luisiana n'honor de Lluis XIV. Inclusive los jesuítas franceses teníen presencia na corte Manchú en China.