Cneu Pompeyu Magnu (en llatín Gnaeus o Cnaeus Pompeius Magnus; Roma, 106 - Alexandría, 48 e.C.), tamién conocíu como Pompeyo, Pompeyo el Grande o Pompeyo el triunviru,William Smith, A New Classical Dictionary of Greek and Roman Biography, Mythology and Geography, 1851. (So la 10ª entrada de Pompeius, «Pompeyo»). (abreviatura en llatín clásicu: CN·POMPEIVS·CN·F·SEX·N·MAGNVS)Gneo Pompeyo Magno, fíu de Gneo, nietu de Sestu foi un políticu y xeneral romanu.
Provenía d'una rica familia itálica de provincies, y algamó por sigo mesmu'l rangu de la nobleza romana al traviés del so esitosu lideralgu en diverses campañes. Sila dirixir a él col cognomen Magnus (el Grande) y concediéronse-y trés trunfos.
Pompeyo foi un rival de Marcu Licinio Crasu, y de primeres aliáu de Xuliu César. Xunir a ellos nuna inestable alianza política conocida como'l Primer Triunviratu, qu'apoderó los acontecimientos políticos y militares de finales de la República Romana. Tres la muerte de Crasu y de Julia, esposa de Pompeyo y fía de César, lluchó contra César pol lideralgu del estáu romanu na guerra civil. Foi un episodiu significativu na gran revolución romana que vio'l final de la República y el advenimiento del Principáu y l'Imperiu romanu.
Pompeyo lluchó del llau de los optimates, la faición aristocrática y conservadora del Senáu Romanu, hasta que foi ganáu por César na batalla de Farsalia. Buscó abellugu n'Exiptu, onde foi asesináu'l 28 de setiembre del añu 48 e.C.
Biografía
Primeros años El padre de Pompeyo, Cneo Pompeyo Estrabón, foi un ricu terrateniente italianu provincianu de Piceno, el primeru de la so familia qu'entró nel senáu. Yera lo que la nobleza romana llamaba despectivamente «un home nuevu», esto ye, proveniente de la nobleza rural y provinciano. Pompeyo Estrabón xubió pol tradicional cursus honorum, convirtiéndose en cuestor en 104 e.C., pretor en 92 e.C. y cónsul nel 89 e.C., y adquirió una reputación pola so avaricia, la so duplicidad política y calter despiadáu no militar. Morrió en 87 e.C., bien alcanzáu por un rayu, o como una baxa d'una plaga pandémica, o posiblemente dambos, mientres la guerra civil ente Mario y Sila.Apiano, Guerres civiles, 1.9.80, (Loeb) en Thayer Nel rellatu de Plutarcu, el so cuerpu foi abasnáu dende'l so ataúd pol ensame.Plutarco, Vida de Pompeyo, 1. (Loeb) en Thayer: :vease tamién Veleyo Patérculo, Historia romana 2, 21. (Loeb) en Thayer: El so fíu de diecinueve años, Cneo Pompeyo, heredó'l so patrimoniu y aparentemente, la llealtá de les sos lexones.
Pompeyo formóse como militar nel exércitu pol so padre, emprestando dos años de serviciu sol mandu del so padre, y participó nos momentos finales de la Guerra Social (91-88 e.C.) contra los itálicos. D'esta dómina data'l so llamátigu de adulescentulus carnifex (el «adolescente carniceru»)Holland, Rubicón, páx. 115, que cita como referencia a Valerio Máximu, Fechos y dichos memorables, 6.2.pola so frialdá y crueldá nel campu de batalla.
Pompeyo, como un óptimas, viose obligáu a nun llamar l'atención. Tornó a Roma y foi escorríu por malversación de botín nel saquéu d'Asculum: el so compromisu cola fía del xuez, Antistia aseguró-y una rápida absolución.Plutarco, Vida de Pompeyo, p. 126
Mientres los años siguientes, el partíu marianu tuvo en posesión d'Italia.Boak, History of Rome, páxs. 145-6 Nel añu 83 e.C., Sila tornó de la so campaña en Grecia, y Pompeyo alzó tres legiones en Piceno en sofitu de Sila contra'l réxime marianu de Cneo Papirio Carbón.Dión describe la lleva de tropes por Pompeyo como una «pequeña banda»: Dión Casio, 33, fragmentu 107 (Loeb) en Thayer:
Cuando Pompeyo, amosando grandes habilidaes militares a la d'oponese a los xenerales de Mario que lo arrodiaben, llogró xunise a Sila al traviés d'un amiestu de chantaxe y arrogancia, Sila aclamar como imperator. Sila, entós el dictador de Roma, ordenó a Pompeyo que se divorciara de la so esposa Antistia y casárase con Emilia Escaura, la nueva fiyasca de Sila, que taba embarazada del so primer home (Sila obligó-yos a divorciase porque'l maríu haber criticáu). Esto xunió-y al nuevu aliáu más estrechamente y llanzó la carrera de Pompeyo.Plutarco, Vida de Pompeyo, pg. 136 Dempués de casase con Pompeyo, sicasí, Emilia finó a los pocos meses nel partu.
Sicilia y África thumb|250px|left|La ciudá de Roma mientres los tiempos de la república. Grabáu de Friedrich Polack, 1896. Acabada la guerra d'Italia, Sila unvió a Pompeyo contra'l partíu de Mario, primero en Sicilia y depués n'África.Plutarco, Vida de Pompeyo, pg. 141 Perpenna y Cneo Domicio Enobarbo apoderárense de Sicilia y África. Pompeyo axuntó al exércitu y recuperó rápido la isla. En 82 e.C., Pompeyo aseguró Sicilia, y garantizó el suministru de granu a Roma. Executó a Cneo Papirio Carbón y a los sos partidarios fuera de control, lo que puede llevar a que se-y llamara entós adulescens carnifex esto ye «adolescente carniceru».<ref>Valerio Máximu, [http://www.thelatinlibrary.com/valmax6.html Facta et dicta memorabilia, 6.2.8]</ref> Poco dempués, en 81 e.C., desembarcó n'África con cinco legiones. Ellí dio muestres de nuevu de la so capacidá militar, ganó a Enobarbo y al rei Hiarpas de Numidia, dempués d'una batalla bien reñida.Plutarco, Vida de Pompeyo, pgs. 143-5
Gracies a los sos ésitos, Pompeyo llogró un gran prestíu ente les sos tropes, hasta l'estremu de qu'ufiertaron sublevase contra Sila nel so favor, según cúntanos Plutarcu. Por esta serie de victories ininterrumpíes, Pompeyo foi proclamáu Imperator poles sos tropes nel campu de batalla d'África. Tornó a Roma esi mesmu añu, y foi entusiásticamente recibíu pol pueblu. Foi saludáu por Sila como Magnus («Grande»). El mesmu Pompeyo namái usó esti títulu más tarde na so carrera; ye cuasi seguro que Sila fuera sarcásticu, considerando la edá de Pompeyo, y pretendía poner nel so sitiu a Pompeyo. A pesar de la so aclamación nel campu, oficialmente yera un pixín privatus («ciudadanu priváu») y como tal nun taba calificáu pal Cursus honorum.Plutarco, Vida de Pompeyo, pg 148
Pompeyo esixó un trunfu poles sos victories africanes, lo que Sila refugu correutamente, yá que yera ciudadanu particular; Pompeyo mesmu refugó llicenciar a les sos lexones y apaeció cola so esixencia a les puertes de Roma. Pompeyo recordólu a Sila que «ye normal que'l pueblu prefiera'l sol naciente frente al sol que se pon». Sila, exasperado, rindióse.Plutarco, Vida de Pompeyo, pg. 149 Sicasí, Sila tuvo primero'l so propiu trunfu, depués dexó a Metelo Pío que tuviera'l so trunfu, apostrando a Pompeyo al tercer llugar nuna rápida socesión de trunfos. Esi día, Pompeyo intentó clisar a los sos mayores nun carru trunfal lleváu por un elefante, representando les sos exótiques conquistes africanes pero l'elefante nun podía pasar pela puerta de la ciudá. Precisóse un rápidu replantegamientu, pa gran embaranzu de Pompeyo y entretenimientu de los presentes.Plutarco, Vida de Pompeyo, pg. 151
thumb|250px|Divisiones de la Hispania Romana nos tiempos de Sertorio. Cuando Sila morrió, nel 78 e.C., foi Pompeyo quien llevó'l so cuerpu a Roma y presidió el so funeral. El Senáu, apurrió a Pompeyo el mandu del exércitu, col que reprimió la revuelta del excónsul Lépido (a quien él en principiu sofitara como cónsul, en contra de los deseos de Sila) a les puertes de Roma. Tres esto'l xeneral sitió y rindió la ciudá de Mutina, onde s'abellugaren los partidarios de Lépido.
Quintu Sertorio y Espartaco thumb|Cneo Pompeyo Magno Roma, decidida a reconquistar Hispania, creó un exércitu especial y pidió a los cónsules que se fixeren cargu, pero negar a entamar esa campaña. El deséu de Pompeyo de llograr la gloria militar y la so desconsideranza escontra una carrera política convencionalHolland, Rubicón, páx. 165-166 siguió cuando, dempués de reprimir la revuelta de Lépido, esixó'l imperium proconsular pa dir a Hispania a lluchar contra Quintu Sertorio, un xeneral partidariu de Mario. L'aristocracia, sicasí, empezaba entós a tarrecer al nuevu y esitosu xeneral, y amosóse renuente a apurri-y l'autoridá necesaria. Pompeyo respondió refugando llicenciar les sos lexones hasta que se-y concediera'l so pidimientu.Plutarco, Vida de Pompeyo, pg. 158 Sicasí, en Hispania, Sertorio opunxérase mientres tres años con ésitu a Quintu Cecilio Metelo Pío, unu de los más capaces xenerales de Sila, y a la fin fíxose necesariu unvia-y dalguna ayuda efectiva. Como resultáu, el Senáu, con considerable falta d'entusiasmu, decidió unviar a Pompeyo a Hispania contra Sertorio, col rangu de procónsul, y con poderes idénticos a los de Metelo.Boak, History of Rome, pg. 152
Pompeyo y el so exércitu fixeron la gran obra de construyir una calzada pol Col de Montgenèvre (n'italianu, Passo del Monginevro), puertu de monte pelos Alpes Cocios. Foi'l primer camín artificial qu'hubo nos Alpes. Años más tarde, nel 58 e.C., usar César pa llevar les sos lexones a la Galia. Foi necesariu construyir esta ruta porque'l camín de la mariña taba ocupáu pol pueblu de los salvios (bárbaros vecinos de Marsella), que taben de pies de guerra. Al pasar Pompeyo pela nuevu ruta construyida sorprendió a los salvios pol lladral y vencer ensin dificultá, pudiendo asina siguir pela carretera de la mariña, cruciar los Pirineos y entrar en Hispania l'añu 77 e.C. con un exércitu de 50.000 infantes y 1.000 caballeros.
Pompeyo sufrió darréu una derrota xunto al ríu Sucro. Namái la llegada a tiempu de Metelo salvó la vida de Pompeyo. Sertorio, vanagloriándose pol combate, dixo: "Ensin esa vieya (Metelo), mandaría a Roma a esi neñu (Pompeyo) depués de dalu de palos".
Tradicionalmente viénose pensando que daquella los vasconos, o una parte d'ellos, alcordaron una alianza con Pompeyo (anque nun hai nenguna fonte que confirme esti fechu), quien avanzáu l'añu 75 e.C. y atopándose escasu de cebera, retirar al so territoriu, contextualizándose nesi momentu la fundación de Pompaei-ilun (ciudá de Pompeyo)(l'actual Pamplona) sobre una aldega vascona presistente quiciabes identificable cola Bengoda o Benkota qu'apaez nes monedes acuñaes so la lleenda barskunes. A pesar de que Estrabón recueye l'afirmación de que foi Pompeyo quien dio nome a l'actual Pamplona, una recién teoría afirma qu'esti pasaxe de la guerra sertoriana de la estancia de Pompeyo en territoriu vascón hai pivotado sobre un error de Plutarcu que, recoyendo materiales previos, confundió'l pueblu de los vasconos col de los vacceos, nel pandu norte, que ye a onde realmente retiraríase Pompeyo en busca de cebera.Pompeyo nun sería aliáu de los vasconos
Sía como fora, nel 74 e.C., Pompeyo y Metelo avanzaron en dos frentes: el primeru pol valle del Duero escontra l'oeste, y el segundu nel frente oriental, a lo llargo del valle del Jalón. Asedió los puntos fuertes de Sertorio, destruyó los campos y trató d'atraese a la población indíxena. Les dificultaes de Sertorio paecíen venir confirmaes pol pactu suscritu con Mitrídates VI, rei del Ponto y eternu enemigu de Roma quiciabes yá a finales del 75. Pompeyo y Metelo xuniéronse, a finales d'esta campaña, nel so intentu de tomar Kalakorikos, ciudá aliada de Sertorio. El fracasu obligó-yos a retirase y esperar, tres l'iviernu, a una nueva campaña.
thumb|270px|left|Restos arqueolóxicos de la ciudá romana de Clunia.