thumb|340px|Estensión xeográfica de la influencia iranina nel sieglu I e.C. L'Imperiu parto (na so mayor parte iranios occidentales) amosar en colloráu, otres zones, apoderaes por Escitia (mayormente iranios orientales), en naranxa.
La historia d'Irán puede faer referencia a la historia del modernu país con esti nome, pero tamién s'utiliza, nun sentíu más ampliu, pa referise a la historia del llamáu Gran Irán (denomináu continente cultural iraniu na Encyclopædia iranica), un estensu territoriu que toma la zona que va dende'l Éufrates al oeste hasta'l ríu Indo y el Jaxartes nel este y dende el Cáucasu, Mar Caspiu y mar d'Aral nel norte al golfu Pérsicu y el golfu d'Omán nel sur. El Gran Irán inclúi les modernes naciones d'Irán, Azerbaixán, Afganistán, Turkmenistán, Taxiquistán, Uzbequistán, les partes orientales de Turquía ya Iraq y les partes de Paquistán que queden al oeste del Indo. Nesta rexón desenvolvióse una de les más antigües civilizaciones del mundu, que, a lo llargo de miles d'años, pasó por distintes etapes: dende l'antigua civilización na meseta iranina, la civilización manaeana n'Azerbaixán, Shahr-i Sokhta (‘ciudá quemada') cerca de Zabol en Sistán y Baluchistán, y l'antigua civilización de Jiroft en Kermán (más de 5000 e.C. ) siguíu pol reinu d'Elam (más de 3000 e.C. ) y les dinastíes meda, aqueménida, parta, sasánida y los siguientes imperios hasta la moderna República Islámica d'Irán.
Irán foi conocíu n'Occidente hasta 1935 como Persia, nome deriváu del griegu Persis, usáu pa referise a la nación irania, el so pueblu y los sos imperios antiguos. Los iraninos llamen al so país Irán / Iranshahr dende'l periodu sasánida.
El nome Persia provién de la rexón del sur d'Irán, llamada Fars/Pars, deriváu de Parshua, llugar d'orixe del Imperiu persa.
Prehistoria
Irán presenta muertes d'ocupación humana y restos culturales pertenecientes a casi tola Edá de piedra. Nel Baluchistán iranín atopáronse preseos de piedra pertenecientes al complexu teunolóxicu líticu que s'estiende dende'l Baluchistán paquistanín. Dichos oxetos correspuenden al Paleolíticu inferior. Na rexón atopáronse materiales de piedra que tán ente los más antiguos descubiertos hasta agora n'Irán, con una edá envalorada de 800 000 años. Cerca de Tabriz afayáronse los restos de lo que sería un campanento de cazadores de dichu periodu.
La escasez de muertes débese (siquier) a dos factores: (a) les escases escavaciones arqueolóxiques realizaes na rexón y (b) la reestructuración del terrén nel Pleistocenu cimeru, xunto con otres rexones montascoses del Asia Central.
Topáronse cueves ocupaes mientres el Paleolíticu mediu, según restos culturales musterienses. Na cuenca occidental del ríu Helmand atopóse evidencia d'una ocupación musteriense y espérase atopar más restos na rexón que s'estiende hasta Afganistán. Estos restos formen parte d'un continuum d'industries musterianas y restos físicos neandertaloides que s'estiende dende les Tian Shan al traviés d'Asia Central y el Cercanu Oriente, sur de Rusia, Europa oriental y occidental, según el norte d'África hasta'l Atántico.
Mientres el Paleolíticu cimeru s'evidencia una creciente complejización social, desenvolvimientu de les artes y usu de nueves y más sofisticaes téuniques de trabayu de la piedra, produciendo ferramientes filosas y precises.
Mientres el Neolíticu desenvolvióse un procesu de sedentarización, producción estable d'alimentos, desenvolvimientu de l'agricultura y la ganadería y establecimientu de rutes d'intercambiu de curtia distancia ente comunidaes relativamente cercanes ente sigo. La sociedá y les artes desenvolver en patrones cada vez más complexos. La evolución escontra una economía neolítica puede reparase nel Irán occidental y norte d'Iraq.
Nel Irán noroccidental la transición escontra una economía de producción empezó mientres el Mesolíticu (X mileniu e.C. ) y créese qu'esistió un centru con tales carauterístiques na rexón del Mar Caspiu. En Ghar-i Karmarband topáronse restos que podríen ser utilizaos pa la fabricación de xavalines. Atopáronse restos de gaceles perses, toros selvaxes y renos. Topóse tamién un enterramientu d'una neña, que'l so cuerpu fuera pintáu con ocre coloráu, según pendientes de piedra pulida, güesos y conchillas, y conos de magre que podríen evidenciar los primeros intentos de trabayar esti material, que daría depués orixe a l'alfarería. Mientres esti periodu dan los primeros intentos de doma de cabres y oveyes. Esti procesu, empezáu mientres el Mesolíticu, completaríase recién nel Neolíticu.
La entrada nel Neolíticu datar n'Irán ente'l VII y el VI mileniu e.C. Turang Tappeh (tamién puede atopase como Turang Tapín)Tappeh ye'l nome en persa de tell, que significa "llomba" o "montículo", que ye una clase de xacimientu arqueolóxicu en forma d'un montículo de tierra que ye la resultancia de l'acumuladura y subsiguiente erosión de material depositáu a lo llargo de sieglos de ocuación humana. Tapín ye la pallabra equivalente turca, anque tamién s'usa höyük como en Çatalhöyük. y Yarim Tapín constitúin evidencia de que nel VI mileniu la rexón del valle del Gorga contenía asentamientos agrícoles, viviendes de lladriyu y dos tipos de residencies: unes con un llar eleváu y parés quemaes pol fumu, y otres ensin espaciu pa fueu, más pequeñes, col suelu prolijamente allisáu. En delles d'eses postreres atopáronse figurillas de magre bien estilizadas. Afayáronse adornos de güesu y fueyes d'obsidiana. Estes cultures tendríen contautu coles sos vecines Yarim Tapín, Jeitun (sur de Turkmenistán) y Sialk II (centru d'Irán), a lo llargo del valle del Gorgan.
Protohistoria La Edá del Cobre, carauterizada pola apaición d'elementos de cobre y cerámica pintada en Susiana (suroeste d'Irán) y en Sialk (centro-oeste), estender n'Irán a lo llargo del IV mileniu e.C. , y topáronse restos arqueolóxicos, ente los que se cunta la cerámica con formes animales o astractes de gran calidá, dalgunos de los cualos teníen aparente usu ritual. Les rutes comerciales ganen n'estensión y empiecen a surdir asentamientos urbanos, nun procesu rexonal que se desenvuelve ente Anatolia, Mesopotamia, el complexu arqueolóxicu de Bactria-Margiana y la cultura del valle del Indo.
Antigüedá A empiezos del III mileniu e.C. apaez en Susa una forma d'escritura, posiblemente derivada del sistema sumeriu pa representar la llingua elamita, y l'Imperiu elamita surdi como nuevu poder nel suroeste d'Irán, en competencia colos imperios vecinos de Babilonia y Asiria. La economía elamita basábase principalmente nel comerciu, y la so llarga tradición alministrativa ta evidenciada pola cantidá de tablillas y rexistros calteníos.
A partir del 2000 e.C. los medos y los perses, pueblos arios o indoeuropeos, empezaron a movese dende les llanures del sur de Rusia y Asia Central escontra Europa y Asia. Mientres el II mileniu e.C. invadieron el pandu del Irán, ente'l Mar Caspiu y el golfu Pérsicu, estableciéndose nos escasos valles nos que se cultivaba'l trigu y los árboles frutales. Estos pueblos falaben una variedá de dialeutos del Persa Antiguu, una de les llingües iranies perteneciente a la familia de les llingües indoeuropees, emparentaes col Avésticu (Iraniu Antiguu Oriental) y el Sánscritu Védicu.
A mediaos del sieglu VII e.C., grupos de tribus iranies identificaes como medos, establecíos al norte y noroeste d'Irán, llibrar del xugu asiriu, afirmando'l so poder sobre la rexón. Gracies a Ciáxares y Astiages acabar col poderíu asiriu, tomando Nínive en 612 e.C. y fundando el primer imperiu iraniu. D'esi mesmu periodu son les fontes que menten a Ciro I, rei d'Anshan.
Imperiu persa
thumb|300px|L'Imperiu aqueménida na so máxima espansión.
El dominiu medo, sicasí, foi curtiu, gracies al llabor entamáu por un noble persa de la familia Aqueménida, Ciro II (555-529 e.C. ), rei d'Anshan, quien creó un poderosu exércitu siguiendo'l modelu de los antiguos asirios. A partir del añu 550 e.C. , Ciro II, llamáu dempués el Grande, unificó a los perses, sometió a los medos y conquistó Babilonia (colo que punxo fin al Imperiu neobabilónicu), Siria, el Llevante y Asia Menor. A diferencia de los conquistadores semites precedentes, Ciro trató con benevolencia a los pueblos sometíos. Esta traza típicamente persa yera un conceutu de poder totalmente nuevu.
El so llabor de conquista foi siguida pol so fíu y socesor, Cambises II (530-522), quien se anexonó Exiptu y marcó la máxima estensión del Imperiu aqueménida, configurando'l mayor imperiu hasta entós conocíu nel Próximu Oriente. La rellumanza del Imperiu persa vien marcáu pola figura de Darío I (522-486). Darío I, nun actu probablemente illexítimu, apoderar del tronu de Persia y proclamó la so pertenencia a la familia Aqueménida na Inscripción de Behistún. Dedicóse fundamentalmente a entamar l'estensu imperiu heredáu. Territorialmente, entamar en satrapíes, provincies que procuraben respetar les entidaes naturales; taben dirixíes por un sátrapa; el poder militar, sicasí, taba acutáu a los llamaos "güeyos y oyíos del rei" inspeccionaben esta organización política. L'Imperiu aqueménida recaldaba cuantiosos impuestos, parte de los cualos se amonedaban en oru y plata acuñándose monedes como'l dárico o'l shekel. Gran parte de los ingresos destinar a la construcción d'obres públiques, como la rede de caminos colos que pretendía xunise les diverses partes del imperiu, el más famosu de los cualos ye'l Camín Real de Susa a Sardes. Construyó palacios y monumentos nes capitales Susa y Persépolis. El tercer gran gastu del imperiu constituyir l'enorme exércitu.
Foi Darío quien convirtió en relixón oficial el mazdeísmu, que'l príncipe profeta Zoroastru (o Zaratustra) empezara a predicar hacia l'añu 700 e.C. Trátase d'una relixón dualista, na que'l mundu taba rexíu por dos principios: el bien (Ormuz o Ahura-Mazda, simbolizáu pola lluz, el Sol) y el mal (Arimán). Los seres humanos teníen de llevar una vida pura y prauticar bones aiciones pa consiguir que'l bien trunfara sobre'l mal. Esta relixón escarecía de templos, alzándose a cencielles altares al campu onde amburaba permanentemente una llapada. Esta doctrina consta nel Zend Avesta.
Pero con Darío empezó tamién el cayente del Imperiu aqueménida, al entamar una llucha contra los griegos que se conocería como les guerres médiques y que siguieron los sos socesores: Xerxes I, Artaxerxes I, Darío II, Artaxerxes II y Darío III. Mientres el primer terciu del sieglu V e.C. , perses y griegos compitieron pol dominiu sobre les ciudaes griegues d'Asia Menor, les mariñes del Mediterraneu y el control de los puertos comerciales, según l'accesu al trigu de les mariñes del Mar Negru. Estos conflictos fronterizos empezaron coles sulevaciones xonies ya incluyeron la quema d'Atenes per parte de los perses, en represalia pola destrucción de Sardes mientres los llevantamientos de principios d'esi mesmu sieglu.
Dempués de los fracasos militares de la Segunda Guerra Médica, los aqueménidas detuvieron la so espansión y perdieron dellos territorios, mientres los llevantamientos y rebeliones asoceder por tol imperiu. Les continues derrotes de los perses remataron cola invasión (en 334 e.C. y fin del propiu imperiu por Alexandru Magnu (336 e.C. ). Persépolis foi destruyida polos soldaos macedonios. Alejandro adoptó costumes orientales estableciéndose en Babilonia depués de consolidar la so conquista nel territoriu que s'estiende ente Exiptu y el ríu Indo. A la so muerte, los socesores o Diádocos partiéronse los sos territorios, y pasó a Seleuco I Nicátor (300 e.C. ). Los seléucidas gobernaron mientres una dómina de gran debilidá, tanto esterna como interna; tratar d'una dinastía helenística, na que se dexaba sentir la fonda influencia griega.
Imperiu Parto