Una universidá ye una entidá orgánica o sistema d'unidaes operatives d'enseñanza cimera, investigación y creación de cultura científica y humanística. Puede allugase nunu o dellos llugares llamaos campus. Da graos académicos y títulos profesionales a nome de la nación.Dela Garza- Cid- Ortiz. "Evaluación cualitativa na Educación Cimera" ISBN 968-18-4172-7 Les universidaes fueron creaes por monxos cristianos mientres la Baxa Edá Media.Charles H. Haskins. “The Life of Medieval Students as Illustrated by their Letters”. The American Historical Review 3.2 (1898): 203–229.
Definición El términu «universidá» derivar del llatín universitās magistrōrum et scholārium, que más o menos significa ‘comunidá de Profesores y académicos’. Estes comunidaes yeren gremios medievales que recibieron los sos derechos coleutivos llegales peles cartes emitíes polos príncipes, prelaos, o les ciudaes nos que s'atopaben.Medieval Foundations of the Western Intelectual Tradition, 400-1400, (New Haven: Yale Univ. Pr., 1997), p. 267. Otres idees centrales pa la definición de la institución de la universidá yera la noción de llibertá académica y el otorgamiento de graos académicos. Munches universidaes desenvolver de les escueles catedralicies y escueles monástiques que se formaron dende'l sieglu VI d.C.Riché, Pierre (1978): "Education and Culture in the Barbarian West: From the Sixth through the Eighth Century". Columbia: University of South Carolina Press, ISBN 0-87249-376-8, páxs. 126-7, 282-98 Históricamente, la universidá medieval foi un productu típicu de la Europa medieval y les sos condiciones sociales, relixoses y polítiques.Rüegg, Walter (1992): «Foreword. The University as a European Institution». En: A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages. Cambridge University Press. ISBN 0-521-36105-2, pp. XIX–XXNuria Sanz, Sjur Bergan (eds.): The Heritage of European Universities, Council of Europe, 2002, ISBN 92-871-4960-7, p. 119George Makdisi (1970): "Madrasa and University in the Middle Ages". En: Studia Islamica, nᵘ 32, páxs. 255-264 (264) Adoptáu por toes otres rexones globales dende l'empiezu de la Edá Moderna, hai qu'estremala de les antigües instituciones d'altos estudios d'otres civilizaciones que nun yeren na tradición de la universidá y al qu'esti términu solo aplícase retroactivamente y non en sentíu estrictu.
Historia
200px|thumb|Universidá de Boloña (1088), conocida como Madre de la universidá.«La nostra storia». Nel sitiu oficial de la Universidá de Bolonia.
La Universidá ye una creación orixinal genuinamente europea, que surdió alredor de los sieglos XII y XIII al traviés de les escueles catedralicies y les escueles monástiques. Sicasí, hubo instituciones d'enseñanza más antigües que desenvolvieron actividaes cercanes. Una de les primeres universidaes reseñar ye la Universidá de Constantinopla, creada nel añu 340 col nome de Pandidakterion (Πανδιδακτήριον). Nel ámbitu islámicu, cabo reseñar la fundación nel añu 859 de la madrasa Fatima Al-Fihri. Entá güei operativa, la Universidá de Qarawiyyinn en Fes, Marruecos.http://factmyth.com/factoids/the-university-of-al-quaraouiyine-is-the-oldest-university/http://whc.unesco.org/en/list/170
Na Europa medieval, cabo señalar la Escuela Médica Salernitana (Salerno) nacida nel sieglu IX actualizó la medicina clásica. En 1088 empecípiase la Universidá de Boloña (la especialidá foi derechu, vease Glosadores), y enséñase medicina. Daquella nacen múltiples universidaes a lo llargo y anchu d'Europa.
Les primeres fueron: Universidá de Boloña (Italia) en 1089, que recibe'l títulu d'Universidá en 1317; Universidá d'Oxford (Inglaterra) en 1096; Universidá de París (Francia) en 1150, que recibe'l títulu d'Universidá en 1256; Universidá de Módena (Italia) en 1175; Universidá de Cambridge (Inglaterra) alredor de 1208; Universidá de Palencia (España) en 1208, precursora de la Universidá de Valladolid; Universidá de Salamanca (España) en 1218 (el so orixe fueron unes Escueles de la Catedral que la so esistencia puede rastrexase yá en 1130, y ye la primera d'Europa qu'ostentó'l títulu d'Universidá pol edictu de 1253 d'Alfonsu X de Castiella y Llión); Universidá de Padua (Italia) en 1223; Universidá de Nápoles Federico II (Italia) en 1224 (más antigua universidá estatal y llaica del mundu); Universidá de Toulouse (Francia) en 1229; Universidá de Valladolid (España), sieglu XIII (posible resultáu del treslláu de la Universidá de Palencia alredor de 1240); Universidá de Murcia (España) en 1272; Universidá de Coímbra (Portugal) en 1290; Universidá de Lleida (España) en 1300; Universidá de Perugia (Italia) en 1308.
thumb|right|Universidá de Salamanca, el segundu centru d'estudios xenerales más antiguu de fala hispana (1218). Van Ser comunidaes de maestros y estudiantes. Na Edá Media europea, la pallabra universidá (en llatín universitas) designaba un gremiu corporativu. Tanto podía ser la universidá de los zapateros como la universidá de los ferreros. Cuando se dicía “Universidá de Salamanca”, por casu, nun yera más qu'una simple abreviatura de la Universidá de los Maestros y Estudiantes de Salamanca.
La universidá ye un conglomeráu formáu pola facultá d'artes (filosofía), la facultá de derechu (canónicu y civil), la facultá de medicina y la facultá de teoloxía. La orixinalidá d'esta asociación gremial, tan distinta a les otres, amenó enceses crítiques yá nos sos principios.
La Universidá de Cambridge, por casu, crea la so primer cátedra d'investigación científica en 1794, magar que los Principiu Mathematica de Newton fueron escritos más d'un sieglu antes, en 1687.Ribeiro, p. 62. John Locke, na so obra Pensamientos alrodiu de la educación (1693), cuestiona la enseñanza qu'imparte la Universidá d'Oxford y les universidaes europees, desaconseya conteníos como'l llatín, por inútil, y promueve sicasí como «absolutamente necesariu» les cuentes y teneduría de llibros.Ponce, 136-137. Darcy Ribeiro señala que na universidá europea granen con lentitú les meyores científiques y cambeos culturales de la revolución industrial y la sociedá teunolóxica del sieglu XVIII.
Hasta'l sieglu XIX, les universidaes en gran midida fueron centros elitistes nes que solo un porcentaxe testimonial de la población tenía estudios universitarios. Mientres el sieglu XX los estudios universitarios normalizar n'Europa llegando al 30% de población con estudios universitarios escontra finales de sieglu. La siguiente tabla amuesa la rellación del númberu de matriculaos en dellos países europeos:B. R. Mitchell (1992). International Historical Statistics, Europe 1750-1988. 1861 1880 1900 1920 1940 1960 1970 1980 1987 Alemaña(Alemaña Occ. dende 1960). 119412 49702 212021 411520 818000 10670008043 || 13264 || 24140 || 21967b || ___ || 40815 || 57297 || 121000 || 1840007679 || 15732a || || 23508 || 33763 || 62105 || 168612 || 424000 || 646000 49931 76485 210900 651368 864000 9850006504 || 11871 || 26033 || 53239 || 127058 || 191790 || 560065 || 764000 || 813000 Reinu Xuníu 58952c 44034 130000 259000 340000 367000 Notes: a 1882, b 1921, c 1922.
Na actualidá, la Universidá europea atópase dientro del Espaciu Européu d'Educación Cimera.
Les universidaes d'Estaos Xuníos thumb|right|El Gran Domo del MIT Delles universidaes d'Estaos Xuníos utilicen la denominación college (Boston College, Dartmouth College, Canisius College, etc.) o Institutu (Institutu de Teunoloxía de Massachusetts, Institutu de Teunoloxía de Georgia, Institutu de Teunoloxía de California, etc.) en cuenta de Universidá.
left|thumb|Harvard ye una de les más conocíes universidaes Mientres el sieglu XIX y la primer década del sieglu XX nenguna universidá d'Estaos Xuníos destacaba en ciertes disciplines científiques, y yera un área periférica en matemátiques o física. Esta situación empezó a camudar a partir de 1920. Tres la Segunda Guerra Mundial (1939-1945), Estaos Xuníos ye una superpotencia y ante el cayente temporal d'Europa miles d'inteleutuales y científicos alemanes emigren.
Anguaño nos EEXX tán munches de les meyores universidaes del mundu; y un gran númberu de premiu Nobel pasaron dalguna parte del so periodu formativu n'universidaes d'Estaos Xuníos. Ente estes universidaes destaca la Universidá de Harvard.
Amás, pol so gran poder económicu y el so altu desempeñu científicu, les universidaes d'Estaos Xuníos atraen ilustraos profesionales de cualquier país. El fenómenu de «fuga de celebros» (brain drain) escontra Estaos Xuníos consiste en qu'esti país integra nel so sistema universitariu a munchos de los científicos más destacaos d'otros países.
Les universidaes llatinoamericanes Les primeres universidaes americanes fueron creaes pol Imperiu español na etapa colonial (ver universidaes n'América Llatina anteriores a 1810). Inglaterra, Portugal y otres potencies coloniales menores nun fundaron universidaes n'América. thumb|left|Mural de bienvenida de la Universidá Nacional Mayor de San Marcos, en Lima. Nél méntase la fecha oficial de la so fundación (por aciu real cédula): 12 de mayu de 1551. Nel continente americanu, la primer universidá fundada oficialmente, d'alcuerdu a la normativa xurídica impuesta pola monarquía española, foi la Real y Pontificia Universidá de San Marcos —actual Universidá Nacional Mayor de San Marcos— en Lima (Perú). Foi fundada por cédula real» el 12 de mayu de 1551. Amás ye considerada la más antigua del continente en caltener un funcionamientu continuu dende'l sieglu XVI. Dende'l sieglu XVII, en 1613, foi fundada l'actual Universidá Nacional de Córdoba (UNC), n'Arxentina. El 27 de marzu de 1624, en Bolivia, actual Universidá Mayor Real y Pontificia San Francisco Xavier de Chuquisaca (USFX), en Colombia, el Colexu Mayor de La nuesa Señora del Rosariu, actual Universidá del Rosario (UDR), fundada en 1653, previa autorización del Rei Felipe IV, pol Arzobispu de Santa Fe nel Nuevu Reinu de Granada Fray Cristóbal de Torres, pa enseñar filosofía, teoloxía, xurisprudencia y medicina; el 31 de xineru 1676, actual Universidá de San Carlos de Guatemala (USAC) que tamién caltienen funcionamientu continuu. La segunda universidá fundada pola corona española foi la Real y Pontificia Universidá de Méxicu, fundada'l 21 de setiembre de 1551 y convertida na Universidá Nacional Autónoma de Méxicu (UNAM) en 1910. La UNAM ye considerada de la mesma como una de les universidaes con mayor reputación académica de Méxicu y de Hispanoamérica. thumb|251x251px|Facultá de Derechu de la Universidá de Buenos Aires, Arxentina.
thumbnail|250px|Mural El pueblu a la universidá, la universidá al pueblu. Por una cultura nacional neohumanista de fondura universal (1952 – 1956), de David Alfaro Siqueiros, xunto a la torre de Rectoría de la UNAM.
Amás de les yá mentaes; n'Ecuador fundáronse les qu'a día de güei conformen la Universidá Central del Ecuador: San Fulgencio fundada en 1586 polos Agustinos, San Gregorio Magnu fundada en 1651 polos Xesuites y la Santu Tomás d'Aquino, fundada en 1681 polos Dominicos. En Santu Domingu, República Dominicana, constituyóse la Universidá de Santu Tomás d'Aquino. Esta foi aprobada por bulda'l 28 d'ochobre de 1538. Sicasí nun foi reconocida oficialmente pola corona española. Sería recién el 26 de mayu de 1747 que se fundaría oficialmente por "cédula real". Según dellos historiadores la universidá foi cerrada, y según otros escastada, en 1824. L'actual Universidá Autónoma de Santu Domingu, abierta oficialmente en 1914, reclama la so socesión. La tema ye entá materia de discutiniu historiográficu.
Tamién cabo mentar a la Universidá Nacional de San Antonio Abá del Cusco que foi creada por Curtiu d'Ereición del papa Inocencio XII dadu en Roma, Santa María La Mayor el 1ᵘ de marzu de 1692, autorizóse otorgar los graos de Bachiller, Llicenciáu, Maestru y Doctor. El documentu papal foi ratificáu pol rei Carlos II, por aciu Real Cédula denomada EXEQUÁTUR, dada en Madrid el 1ᵘ de xunu de 1692.