El Gran Ducáu de Lituania (ruteno: Великое князство Литовъское, polacu: Wielkie Księstwo Litewskie) foi un estáu de la Europa Central y del Este, qu'esistió ente los sieglos XII/XIII y XVIII. Fundáu polos lituanos, una de les tribus báltiques paganes, que les sos tierres iniciales cubrieron la parte este de Lituania, Aukštaitija.Rowell S.C. Lithuania Ascending a pagan empire within east-central Europe, 1295-1345. Cambridge, 1994. p.289-290Ch. Allmand. The New Cambridge Medieval History. Cambridge, 1998 p. 731.Encyclopædia Britannica. Grand Duchy of Lithuania Darréu, espandieron el so territoriu alquiriendo grandes partes del antiguu Rus de Kiev. El Gran Ducáu de Lituania cubrió'l territoriu de los actuales países de Lituania, Bielorrusia, Ucraína, Transnistria y Moldavia (antes Besarabia); incluyendo partes de Polonia y Rusia. El so periodu de mayor estensión foi'l sieglu XV, siendo'l país más grande d'Europa.R. Bideleux. A History of Eastern Europe: Crisis and Change. Routledge, 1998. p.122
El títulu de Gran Ducáu de Lituania empezar a aplicar regularmente dende'l sieglu XIV, pero l'estáu multiétnicu y multirrelixosu surdió namái nos últimos años del reináu de Gediminas.
Historia Los primeros escritos nos que se fai referencia a Lituania son los Añales de Quedlinburg, que daten de 1009. Esti documentu menta pocu sobre esti estáu o la so estructura social, quitando que Lituania confinaba col Rus de Kiev y que la xente que vivía na rexón yeren paganos.
Establecimientu del Estáu thumb|Bálticos nel sieglu . Otres referencies a Lituania apaecen en cróniques eslaves, nes qu'apaez como una de les tierres qu'atacó la Rus de Kiev; aparentemente la so primer incursión foi fallida, pero los príncipes de Kiev siguieron corriendo'l territoriu lituanu.
L'afitamientu de les sos tierres empezó nel sieglu XII, con numberoses incursiones lituanes a ciudaes prósperes como Nóvgorod y Pskov. Los lituanos escalaron tamién grandes territorios d'otres tribus báltiques. Nel añu 1131, Lituania sufrió un ataque a gran escala per parte de Mstislav I de Kiev. De toes formes, cuando l'exércitu de Mstislav volvía al so país, cargáu de botín, los lituanos vencieron a los reximientos de la retaguardia del exércitu principal de Mstislav, que colaba arrezagada. Anque nun foi una gran victoria, foi un niciu del fortalecimientu lituanu.
En dalgún momentu ente 1180 y 1183, los lituanos empezaron a entamar incursiones regulares nes provincies eslaves; baltaron el Ducáu de Pólatsk y tamién Pskov, y hasta amenaciaron Nóvgorod. Depués de la victoriosa incursión a Livonia en 1185, los habitantes de la rexón construyeron gran cantidá de castiellos pa protexese. Dende'l sieglu d'equí p'arriba, los lituanos representaron una amenaza tantu pa los reinos occidentales vecinos como pa los eslavos. Les correríes reflexaben l'afitamientu del Estáu lituanu alredor del sieglu nel norte de Lituania; posiblemente a términos del sieglu, el Gran Ducáu de Lituania yá se formara nestos territorios.
Sieglu XIII Nel sieglu llibráronse nueves guerres colos Caballeros Teutones, la Hermanos Livonios de la Espada y socedió l'alzamientu de Mindaugas, que foi coronáu rei de Lituania en 1253. L'añu 1202 marcó finxu na formación del Estáu lituanu: esi añu creóse una orde militar cristiana, la Orde Livónica, que representó un gran riesgu pal paganismu na rexón. Esta amenaza creció cola formación d'otres órdenes como la Teutónica, fundada en 1226. El signu más importante d'unión foi'l tratáu del añu 1219, que ye'l documentu más antiguu que menta la cooperación ente los duques lituanos. Esti tratáu menta ventiún duques lituanos colos sos señoríos, incluyendo'l de Mindaugas. Anque engarraren nel pasáu, lituanos y samogitios falaben dialeutos similares y enfrentábense entós a un enemigu común. La reconocencia por escritu d'intereses comunes y l'establecimientu d'una xerarquía ente los signatarios del tratáu yeren nicios del procesu de surdimientu d'un nuevu Estáu.
Reináu de Mindaugas
thumb|El rei Mindaugas.
Nun se sabe esautamente cómo Mindaugas, un duque del sur, consiguió faese col poder en Lituania. Ciertes cróniques eslaves menten qu'acostumaba matar o exiliar dellos duques, incluyendo los sos propios parientes. Depués d'asegurar el so poder nel Reinu de Lituania, Mindaugas dirixó la so mirada a provincies y rexones eslaves, amestando a los sos dominios Grodno y otros llugares, que yeren parte del Rus de Kiev. Estes rexones entraron nel so poder mientres los años 1239 y 1248. Depués de conquistar numberoses provincies de Rutenia, Mindaugas encargó-y al so fíu Vaišvilkas la gobernación de tales provincies, quien aparentemente suprimió grandemente a la población llocal. Un eventu importante tomó llugar en 1236, que repercutió sobre tou la rexón: un exércitu empobináu pol soberanu zemaiciai Vykintas ganó la batalla del Sol, infringiéndole una catastrófica resultáu pa la Orde Livona, quien perdieron el so poder y fueron forzador a ser una de les cañes de la Orde Teutónica. Eso significó que Zemaitija tornárase l'oxetivu primariu de dambes Órdenes, yá que namái esa rexón dixebrar físicamente. Otra consecuencia de el resultáu de la batalla foi una pequeña interrupción nes guerres ente los Caballeros Teutones, y Lituania aprovechó esta situación, entamando ataques nes rexones rutenias. thumb|El bautizu de Mindaugas. Asina alredor de 1248 Mindaugas unvió a los sos sobrinos pa conquistar Smolensk, pero nun tuvieron ésitu. Los duques de Galitzia y Volinia encargar de llograr el control so Rutenia Negra, tierres controlaes por Vaišvilkas. Tautvilas, buscando sofitu de los Caballeros Teutonos, foi a Riga, onde l'Arzobispu bautizar y recibió soporte militar. Poco dempués la Orde Teutónica ordenó dos grandes incursiones: una escontra Nalga y otra escontra los dominios de Mindaugas y partes de Zemaitija qu'inda lo sofitaben. Mindaugas, enfrentándose a una situación desaxeradamente dificultosa, iguar pa beneficiase colos conflictos ente la Orde Livona y el Arzobispu de Riga: sobornó al maestru de la Orde , quien inda taba enoxáu pola derrota de Vykintas en 1236. Andreas von Stierland alcordó n'ayudar a Mindaugas y prometió-y el so auxiliu, pero impúnxo-y como requisitu que dexara la so condición de paganu y convirtiérase a la fe católica. Mindaugas aportó a ser bautizáu y hasta-y dio a la Orde delles tierres na parte oeste de Lituania. Xunto cola so esposa y fíos foi bautizáu nel ritu católicu en 1251. El 17 de xunetu de 1251 el Papa Inocencio IV expedió un bulda papal proclamando a Lituania reino y l'Estáu foi puestu so la xurisdicción del obispu de Roma.
En 1252 Tautvilas y los aliaos que quedaben atacaron a Mindaugas en Voruta. L'ataque falló y los aliaos tuvieron qu'abelugase nel Castiellu de Tver. Depués de la muerte de Vykintas, Tautvilas viose forzáu a volver con Daniel de Galitzia. Estos acontecimientos significaron el colapsu de la coalición, y Daniel y Tautvilas reconciliáronse pocu dempués. Cuando estes engarradielles terminaron, nun había torgues por que Mindaugas exerciera'l poder y en 1235 foi coronáu rei de Lituania en Vilnius, onde instaló la corte y construyó una nueva catedral.
El papa Inocencio IV sofitó a Mindaugas, porque creía que podría detener les incursiones de los mongoles-tártaros. Pa fortalecer la presencia del cristianismu en Lituania, designóse un obispu de Lituania; el primeru n'ocupar el cargu foi'l sacerdote dominicu Vito y en 1254 asocedió-y Cristian. Sicasí, como los acontecimientos posteriores amosaron, los lituanos nun taben preparaos p'aceptar la cristiandá.
Mientres los años siguientes, Mindaugas trató d'espandir la so influencia en Pólatsk, un gran centru de comerciu nel valle del ríu Daugava y Pinsk. Tamién estableció la paz con Galitzia-Volinia, ya iguó un matrimoniu ente la so fía y Shvarn, fíu de Daniel de Volinia y futuru gobernador de Lituania. En 1255, Mindaugas llogró permisu del Papa Alejandro IV pa coronar unu de los sos fíos como rei de Lituania.
La Orde Teutónica usó esti periodu pa fortalecer la so posición en partes de Zemaitija y Livonia, pero en 1259 y 1260 sufrió dos tales derrotes lo que-y dio coraxe a los Prusianos, conquistaos pola Orde Teuónica, a remontase contra estos. Animáu pol so sobrín, Mindaugas rompió la paz cola Orde Teutónica, punxo a los zemaiciai de nuevu na so xurisdicción y trató d'usar la situación ente tribus báltiques rebeldes al so favor. Les Cróniques menten tamién qu'él recayó nes sos antigües creencies.
Mindaugas fixo un tratu con Alejandro Nevski de Nóvgorod y coló contra la Orde Teutónica. Trenzota dirixó l'exércitu contra Masovia esperando d'animar a les tribus báltiques conquistaes pa reberlarse contra la Orde. Sicasí la campaña nun consiguió algamar los sos oxetivos y sirvió pa empeorar les rellaciones ente Mindaugas y Trenzota, quien finalmente con Daumantas asesinó a Mindaugas y los sos dos fíos, Ruklys y Rupeikis en 1263.
El Gran Ducáu de Lituania cayó en guerres internes.
Espansión Dempués de la muerte de Mindaugas, Treniota tomó pa sí'l títulu de gran duque. Sicasí, el so poder yera fráxil y pocos años dempués, en 1264 foi asesináu pol fíu de Mindaugas Vaišvilkas y el so aliáu de Volinia Shvarn. Daumantas escapó escontra Pskov y bautizóse como Timoféi y gobernó ellí con ésitu ente 1266-1299. Vaišvilkas, qu'una vegada fora un paganu fieru, convertir nun devotu de la Ilesia Ortodoxa. Ésti depués de trés años de reináu venció-y el títulu a Shvarn. La situación política inestable que imperaba en Lituania resultó en falta de sofitu pa los rebeldes bálticos, quien fueron primero sofitaos por Mindaugas y Treniota, y les rebeliones de les tribus báltiques empezaron amodo a aselase.
Shvarn tomó'l poder en 1267. Ye probable que nun llograra apoderar toa Lituania y gobernara solamente'l sur del Gran Ducáu. Coles mesmes, Vaišvilkas foi asesináu por Lev Danýlovich, hermanu de Shvarn, quien taba furiosu con Vaišvilkas, porque esti nun-y tresfiriera'l poder supremo de Lituania a él.
Nel 1268 el papa Clemente IV expedió una bulda papal, onde-y daba permisu al rei de Bohemia Ottokar II d'alicar la Monarquía Lituana. Nel mesmu añu, el rei y los sos soldaos bohemios, y austriacos, llegaron a Prusia al traviés de Polonia; y empezaron colos preparativos pa invadir Lituania, pero por cuenta de males condiciones climátiques la campaña non pudo realizase. Un añu dempués, Shvarn foi derrocáu del tronu lituanu pol paganu Traidenis, duque de Kernavé.
Traidenis empezó a faer guerra contra Galitzia-Volinia ente 1274 y 1276, saliendo victoriosu, conquistando finalmente Rutenia Negra. Traidenis tamién tuvo ésitu engarrando contra la Orde Livona. Nel añu 1270 ganó una batalla nos xelos cercanos a Saaremaa. En 1279 la Orde atacó tierres lituanes hasta s'averó al mesmu tronu de Traidenis en Kernavė, pero na vuelta de la campaña sufrieron un gran derrota en Aizkraukle. Tres la batalla, los semigalianos remontáronse y reconocieron a la superioridá de Lituania. Traidenis fixo munches más campañes pero en 1282 morrió.
Hai incertidume sobre quién fueron los grandes duques de Lituania depués de la muerte de Traidenis.
Dinastía gedimínida
Enfrentamientos contra la Orde Teutónica