L'Imperiu mogol, Imperiu mogol de la India o Gran Mogol (en turcu: Babür İmparatorluğo, en persa: شاهان مغول Shāhān-y Moġul; n'urdú: مغل باد شاہ Mughal Baadshah) foi un poderosu estáu turcu islámicu del subcontinente indiu, qu'esistió ente los sieglos XVI y XIX. Tomó nel so periodu d'apoxéu la mayor parte de los territorios anguaño correspondientes a la India, Paquistán y Bangladex, llegando a tener zones d'Afganistán, Nepal, Bután y esti del Irán.
Historia L'Imperiu mogol recibió tal nome porque los sos soberanos pertenecíen pela llinia materna del so fundador, esto ye, a descendientes del khan turcu Tamerlán (o Timur Lang).
Paradóxicamente l'orixe del Imperiu mogol de la India deriva d'un momentu nel cual el poder timúrida paecía a puntu de sumir: n'efeutu, los uzbecos en 1507 práuticamente aniquilaron a los mogoles timurís nel área que fuera'l centru del so poderíu: la Transoxiana y el Khorasán. Escorríes les tropes mogolas, éstes retiráronse al sur del cordal del Hindu Kush, y dende esta zona nel centru del actual Afganistán, unu de los descendientes de Tamerlán, llamáu Zahir al-Din Muhammad, más conocíu como Babar o Baber decidió aprovechar les discordias esistentes nel Subcontinente Indiu pa invadilo tiempu dempués.
En 1526, Babur ganó al postreru de los sultanes de Delhi, Ibrahim Lodi, na batalla de Panipat. La pallabra "mogol" ye una versión indo-aria de la pallabra "mongol".
L'imperiu foi práuticamente conquistáu mientres el reináu de Humayun pol líder afganistanu Sher Shah Suri qu'estableció la dinastía Suri, anque Humayun acabó reponiendo'l poder. Más tarde, con Akbar nel poder, l'imperiu creció de forma considerable y siguió creciendo hasta'l final del reináu d'Aurangzeb. A la muerte de Aurangzeb en 1707, l'imperiu empecipió un lentu pero imparable cayente, anque caltuvo'l poder nel subcontinente indiu mientres 150 años más. L'Imperiu británicu terminó col mogol en 1857.
Esti Imperiu mogol (qu'apoderó la India ente principios del sieglu XVI a mediaos del sieglu XIX) nun se debe confundir col Imperiu mongol (qu'apoderó gran parte d'Asia ente'l sieglu XIII y el XIV).
Establecimientu del imperiu y reináu de Babur
A principios del sieglu XVI, descendientes de los mongoles, turcos, perses y afganistanos invadieron la India sol lideralgu de Zahir-ud-Din Babur. Babur yera'l bisnietu de Tamerlán quién invadiera la India en 1398 y que foi tamién mientres un curtiu periodu líder d'un imperiu con capital en Samarcanda. Babur estableció nun entamu'l so gobiernu en Kabul, en 1504; más tarde (1526-1530) convertir nel primer gobernante mogol. La so intención yera la d'estender el so poder más allá del Punyab onde yá realizara un importante númberu d'incursiones. La invitación per parte d'un líder afganistanu nel Punyab dio-y la oportunidá de llegar hasta'l corazón del sultanatu de Delhi, gobernáu por Ibrahim Lodi.
Babur entró na India en 1526 xunto a un exércitu de veteranos compuestu por 12 000 homes. Enfrentar al exércitu del sultán, 100 000 homes con poca esperiencia y muncha desunión. Babur venció al sultán na batalla de Panipat, a unos 90 quilómetros al norte de Delhi. Un añu más tarde ganó a una confederación rashput dirixida por Rana Sangha. Babur morrió en 1530 antes de poder consolidar los sos trunfos militares. Dexó escritu un llibru de memories, conocíu como Babur-nama, diversos xardinos en Kabul y Lajore y unos descendientes que remataríen el so deséu d'establecer un imperiu na zona.
El reináu de Humayun thumbnail|Tumba de Humayun en Delhi. Babur foi asocedíu pol so fíu Humayun que tuvo qu'enfrentase con numberosos problemes. Sufrió l'ataque per parte de les tropes afganistanes lideraes por Sher Shah Suri (que fundó la dinastía Suri) y tuvo que exiliase a Persia, país nel que pasó casi 10 años. En 1545 consiguió conquistar Kabul y volvió a entamar les reivindicaciones sobre la India; xera que resultó más fácil col debilitamientu del poder afganistanu na zona tres la muerte de Sher Shah Suri en mayu de 1545. Humayun retomó'l control de Delhi en 1555.
El reináu de Akbar
Humayun morrió en 1556, dexando'l trabayu de consolidar l'imperiu al so fíu de trece años Akbar. Tres la decisiva victoria na segunda batalla de Panipat en 1556, el rexente Bayram Khan siguió una brengosa política d'espansión. Asina Akbar algamó la mayoría d'edá empezó a lliberar de les influencies de los ministros y la corte y demostró la so propia capacidá de lideralgu. Yera un adictu al trabayu y nun dormía más de tres hores al día. Supervisaba personalmente la implementación de les sos polítiques alministratives, escayu dorsal del Imperiu mogol mientres más de 200 años. Siguió conquistando, anexonando y consolidando un territoriu que s'estendía dende Kabul al noroeste, Caxmir al norte, Bengala al este y más allá del ríu Narmada na zona central d'India. El so imperiu yera solu comparable al que 1800 años tras consolidara'l Imperiu maurya.
Los métodos d'alministración de Akbar afitaron el so poder sobre l'aristocracia afganistana y turca y sobre los intérpretes de la llei islámica, la Ulama. Creó un serviciu imperial el cual basábase n'habilidá y non en clase social. Los sos servidores yeren remunerados en dineru y non en tierres y nun teníen derechu d'heriedu, de forma que se centralizaba'l poder nel estáu y aseguraba la so supremacía. Les funciones polítiques y militares taben dixebraes de les de cobru d'impuestos, que recayíen so los funcionarios de l'ayalga del imperiu. Esti sistema alministrativu, llamáu mansabdari, basar na llealtá y el pagu en dineru, lo cual yera la base del Imperiu mogol.
Akbar empecipió en 1571 la construcción d'una ciudá cercada cerca d'Agra llamada Fatehpur Sikri. Construyéronse palacios pa caúna de les reines, un estensu llagu artificial y suntuoses fontes d'agua. Sicasí, la ciudá tuvo una vida bien curtia y la capital treslladar a Lahore en 1585. La razón d'esti cambéu foi la falta d'agua en Fatehpur. En 1599 Akbar devolvió la capitalidad a Agra, ciudá dende la que gobernó hasta la so muerte.
Siendo un astutu gobernante, Akbar apreciaba los desafíos que suponíen alministrar un imperiu tan estensu. Introdució una política d'asimilación de los hindús que representaben la mayoría de la población. Reclutó a diversos xefes hindús y premiólos con altos cargos nel gobiernu; fomentó los matrimonios ente los mogoles y l'aristocracia rashput; dexó la construcción de nuevos templos; participó personalmente en festivales hinduistes; y abolió la yizia o impuestu de capitación que s'aplicaba a los non musulmanes. Per otra parte declaróse xuez supremu de toles disputes derivaes de la interpretación del Corán y la llei sharia.
Akbar fundó una nueva relixón, llamada din-i-ilahi (‘fe divina’) que fundía parte de los principios del hinduismu, el islamismu y otres relixones. La nueva relixón yera compatible con otres na midida que se demostrara llealtá al emperador. No fondero, sicasí, esta nueva relixón ofendió fondamente a los musulmanes ortodoxos. El principiu de que l'islamismu yera la relixón suprema viose comprometíu. La ulama perdió influencia. La conciliación ente les relixones y la tolerancia escontra los hindús y musulmanes non ortodoxos causó una reaición ente los musulmanes suníes. Per otra parte, Akbar introdució otros cambeos. Animó a les vilbes a casase de nuevu, foi contrariu a los matrimonios ente neños y persuadió a los comerciantes de Delhi de dedicar díes especiales de los mercaos pa les muyeres, hasta entós recluyíes nos sos llares. A la fin del reináu de Akbar, l'Imperiu mogol estender pola mayor parte de la India.
La tolerancia relixosa causó un movimientu de rebeldía per parte de los musulmanes suníes. Na llucha fratricida que bastió la cayida del reináu del nietu de Akbar, Sha Yaján, en 1658, l'aristocracia sofitó al militar islamista Aurangzeb nel bracéu contra'l so hermanu, el poeta y escritor, Dara Shikoh, al cual venció y mandó degollar en 1662.
Los reinaos de Yajangir y Sha Yaján thumbnail|El Taj Mahal construyíu pol emperador Shah Yaján.
L'Imperiu mogol so los gobiernos de Yajanguir y Sha Yaján carauterizar pola estabilidá política, una fuerte actividá económica, formoses pintures y edificios monumentales. Yajanguir casóse con una princesa persa de nome Nur Yeján (lluz del mundu) que se convirtió nel personaxe más importante de la corte dempués del emperador. Como resultáu d'ello, poetes, artistes y oficiales perses atoparon asilu na corte mogol. El númberu d'oficiales improductivos, la corrupción y l'escesiva representación persa terminaron cola imparcialidá de la corte. Yajanguir promovió les conversiones al islamismu; escorrió a los siguidores del xainismu y executó al gurú Áryuna Dev, líder de los sikhs. L'interés de la emperatriz n'asegurar el tronu a un príncipe de la so eleición fizo que Sha Yaján remontar en 1622. Esi mesmu añu los perses tomaron Kandahar nel sur d'Afganistán lo que significó un revés nel prestíu del Imperiu mogol.
Ente 1636 y 1646, Sha Yaján unvió los exércitos mogoles a conquistar Decán y otres zones al noroeste del imperiu. Anque sirvieron pa demostrar la capacidá militar, estes campañes drenaron la economía del imperiu. L'estáu convertíase cada vez más nuna máquina militar y los nobles multiplicábense lo qu'aumentaba la demanda d'ingresos. La unificación política y el caltenimientu de la llei y l'orde nun territoriu tan estensu fomentó l'apaición de grandes centros del comerciu y l'artesanía como Agra, Lahore, Delhi y Ahmadabad. Estos centros taben coneutaos per carreteres y caminos fluviales hasta otros puertos o llugares más alloñaos. El mundialmente famosu Taj Mahal construyir n'Agra mientres el reináu de Sha Yaján como balta pa la so amada esposa Mumtaz Mahal. Esti monumentu simboliza tantu l'arquiteutura mogol como los escesivos gastos que se producíen nun momentu nel que la economía taba en recesión. La posición económica de llabradores y artesanos siguió ensin ameyorar una y bones l'alministración foi incapaz de consiguir cambeos na estructura social.
El reináu de Aurangzeb
El postreru de los grandes emperadores mogoles foi Aurangzeb que llegó al tronu n'asesinando a tolos sos hermanos y meter en prisión al so padre, Sha Yaján. Mientres los 50 años que duró'l so reináu l'imperiu algamó la so máxima estensión territorial, algamando a apoderar casi tol territoriu de la India actual, unificando'l Indostán y el Decán, pero amosó tamién inevitables síntomes de cayente.
La burocracia creció de forma escomanada y corrupta y l'exércitu quedó atrasáu n'armamentu y táctiques militares. Aurangzeb restableció la ortodoxa musulmana y adoptó dures polítiques contra los musulmanes que nun demostraben dafechu la so fe.
L'emperador viose envolubráu nuna serie de guerres: enfrentar contra los paxtos (n'Afganistán); los sultanes de Bijapur (en lomasturbas y Decán); los marathas (en Majarastra) y los ahoms (en Assam). Les revueltes de los llabradores contra los líderes locales fixéronse habituales. La mayor integración de los sos gobiernos cola fe islámica fizo que'l pueblu, mayoritariamente hinduista, sintiérase cada vez más lloñe del emperador.