Les llingües balcorrumanes o rumanes son una agrupación filoxenética de les llingües romances. El rumanu estándar (dacorrumano) ye la llingua con más falantes del grupu, qu'inclúi amás otres variedaes minoritaries derivaes del protorrumano y que diverxeron mientres la Edá Media del dacorrumano.
Clasificación Les llingües balcorrumanes deriven del protorrumano que'l so nucleu de desenvolvimientu principal tuvo na Dacia. Sicasí dende la Edá Media numberoses comunidaes llingüístiques romances balcorrumanes tuvieron tremaes pelos Balcanes. Estes variedaes evolucionaron de manera independiente del dacorrumano de la Dacia y son l'orixe de les llingües balcorrumanes falaes fuera de Rumanía y Moldavia. Los grandes bloques dialeutales de variedaes llingüístiques balcorrumanes son: Rumanu-Moldavu-Valaco (Rumanía, Moldavia y Serbia) Istrorrumano (Croacia) Macedorrumano (Grecia, Bulgaria, Macedonia del Norte, Albania, Serbia) Meglenorrumano (Grecia)
Carauterístiques comunes Toles llingües balcorrumanes comparte una evolución de les vocales tóniques del llatín ensin compartir poles llingües romances orientales: {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! colspan="2"| Llatín clásicu !Ī || Ĭ || Ē || Œ || Ĕ || Æ || Ā || Ă || Ŏ || AU || Ō || Ŭ || Ū |- ! rowspan="2"| Protorromance !! Occidental | style="font-size:larger;"| *i | colspan="3" style="font-size:larger;"| *y || colspan="2" style="font-size:larger;"| *ɛ | colspan="2" style="font-size:larger;"| *a || style="font-size:larger;"| *ɔ | style="font-size:larger;"| *au | colspan="2" style="font-size:larger;"| *o || style="font-size:larger;"| *o
! Oriental | style="font-size:larger;"| *i | colspan="3" style="font-size:larger;"| *y || colspan="2" style="font-size:larger;"| *ɛ | colspan="2" style="font-size:larger;"| *a || colspan="3" style="font-size:larger;"| *o |colspan="2" style="font-size:larger;"| *o
Como s'aprecia la evolución de les vocales anteriores y centrales a partir del llatín clásicu foi paralela nel romance oriental y occidental (tantu en protorromance oriental y occidental esisten trés vocales anteriores ). Sicasí, les vocales posteriores evolucionaron de manera distinta: en protorromance occidental esisten trés vocales posteriores ente qu'en protorromance oriental namái dos .
Protorrumano El protorrumano (tamién llamáu româna comună "rumanu común" o străromâna "rumanu antiguu") ye una llingua romance qu'evolución del llatín tardíu y diversificóse nos Balcanes, diversificándose a partir del sieglu X dando llugar al dacorrumano, meglenorrumano, macedorrumano y istrorrumano.
Nel sieglu IX el protorrumano yá tenía una estructura claramente estremada del restu de llingües romániques. Munches de les sos carauterístiques diferenciadores atopar n'otres llingües romances orientales. Nesa dómina yá s'atestigua la presencia de centenares de préstamos léxicos procedentes de les llingües eslaves (de la mesma manera que les llingües romances occidentales adoptaren ensame de préstamos xermánicos). Tamién presentaba dellos pocos préstamos llatinizaos del griegu, anque nun se rexistraba influencia del húngaru. Acordies coles diferencies reparaes reconstruyóse'l siguiente árbol filoxenéticu que reflexa'l grau/orde de separación:
280px|thumb|right|Evolución de les llingües romances orientales a lo llargo del tiempu. 280px|right|thumb|Mapa de los Balcanes amosando les rexones habitaes por rumanos y valacos.
La estensión orixinal y el llugar de formación del protorrumano ye un problema, abiertu la mayoría d'historiadores asitiar al norte de la llinia Jireček. La ocupación romana dio llugar a un sincretismu daciu-romanu, similar al desenvueltu na Galia, que'l so resultáu final foi la romanización de los dacios y los tracios que taben na llende de la esfera d'influencia romana. Esta romanización llevó a la desapaición del idioma daciu n'amplies rexones, anque s'abarrunta que l'albanés ye un descendiente direutu del daciu, una y bones munches pallabres prerromanes del rumanu, que'l so sustratu foi'l daciu, paecen emparentaes coles correspondientes pallabres del albanés.
El llatín de la provincies orientales empezó a amosar carauterístiques dialeutales propies a partir del sieglu II d. c.Al. Rosetti: "Istoria limbii române" ("History of the Romanian Language"), Bucharest, 1986 La conformanza del protorrumano asitiar ente los sieglos II y VI o VII d.C.Dicţionarul limbii române (DLR), serie nouă ("Diccionarido de la llingua rumana, serie nueva"), Academia Română, editores responsables: Iorgu Iordan, Alexandru Graur, Ion Coteanu, Bucarest, 1983; Diversos historiadores consideren el sieglu V como la fecha más tardía na que pudieron apaecer diferencies ente'l protorromance occidental y oriental."Istoria limbii române" ("Historia de la llingua rumana"), II, Academia Română, Bucarest, 1969; ente que'l romance vernacular, llamáu română comună, formaríase ente los sieglos V y VIIII. Fischer, "Llatina dunăreană" ("Llatín danubiano"), Bucarest, 1985.A. B. Černjak "Vizantijskie svidetel'stva o romanskom (romanizirovannom) naselenii Balkan V–VII vv; "Vizantinskij vremmenik", LIII, Moscú, 1992
Comparanza léxica Los numberales en distintes variedaes balcanorrumanas son:Indo-european numerals (Eugene Chan) {|class=wikitable style=text-align:center; |- ! GLOSA ! Arrumano ! Megleno-rumanu ! Istro-rumanu ! Daco-rumanu |- | '1' || un / unaun / una || un / unəun / ună | un~oɾ / unæun~ur / unę || un / unaun / una |- | '2' || doi / dawɨdoi / dao || doidoi | doi / dodoi / do || doi / dowədoi / două |- | '3' || tɾeitrei || tɾeitrei | tɾeitrei || tɾeitrei |- | '4' || patɾopatru || patɾopatru | pɑtɾopåtru || patɾopatru |- | '5' || ʦinʦitsintsi || ʦinʦiţinţi | ʦinʦţinţ || ʧinʧicinci |- | '6' || ʃasishase || ʃasişasi | sɑsisåse || ʃgarraşgarra |- | '7' || ʃaptishapte || ʃaptişapti | sɑptisåpte || ʃapteşapte |- | '8' || optuoptu || optu ~ woptoptu ~ uopt | (vosən)osân || ɔptopt |- | '9' || nawɨnao || non̯awənoauă | (devet)devet || nowənouă |- | '10' || ʣaʦidzatse || ze̯aʧizeaţi | zæʦyzęţy || zeʧyzece |} Los numberales pa '1' y '2' estremen ente formes de masuculino y femenín, na mayoría de variedaes. Los términos pa '8' y '9' en istrorrumano son préstamos eslavos.
Historia
Primeros testimonios escritos 250px|right|thumb|Mapa qu'amuesa l'área orixinal onde se faló'l daciu. L'área n'azul amuesa les tierres dacies conquistaes pol Imperiu Romanu. L'área enrojo tuvo habitada por dacios independientes y otres tribus. thumb|250px|right|thumb|La llinia Jireček propuesta por Konstantin Jireček. 250px|right|thumb|Orixe de los rumanos. Esiste un gran alderique alredor de una pequeña oración mentada pol historiógrafu Teofilacto Simocates (c. 630 d.C.) que diz: τóρνα, τóρνα Torna, torna 'Vuelve, vuelve' El contestu en que se cita dicha frase ye una espedición bizantina mientres les campañes balcániques de Mauricio nel 587, llevada a cabu pol xeneral Comenciolo, en Haemus contra los ávaros. L'ésitu de la campaña tuvo amenazada por un incidente mientres la marcha nocherniega:
Unos dos sieglos dempués de Teofilacto, el mesmu episodiu ye narráu por otru cronista bizantín, Teófnes el confesro, nel so Chronographia (c. 810–814), pero esta vegada'l cronista menta les pallabres: τόρνα, τόρνα, φράτρε 'torna, torna, fratre'¡Vuelve, vuelve, hermanu!'
El primeru n'identificar qu'estes pequeñes oraciones yeren formes de rumanu primitivu foi Johann Thunmann en 1774.Johann Thunmann: “Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker” ("Investigaciones sobre les hestories de los pueblos d'Europa oriental"), 1. Theil, Leipzig, 1774, p. 169–366.: "Gegen das Ende des sechsten Jahrhunderts sprach man schon in Thracien Wlachisch" ("Escontra'l final del sieglu VI, dalgunos yá falaben en valaco traciu") De magar, esistió un bancia ente los estudiosos sobre si eses oraciones podíen ser consideraes formes de rumanu tempranuEsta postura, que suxería que la espresión tendría de tomase como la llingua vernacular de la rexón y por tanto una forma temprana de rumanu ye sofitada por historiadores y filólogos como F. J. Sulzer en “Geschichte des transalpinischen Daciens” ("Historia de los dacios tresalpinos"), II, Vienna, 1781; G. Şincai en “Hronica românilor şi a mai multor neamuri” ("Crónica de los rumanos y de munchos otros pueblos", I, Iaşi, 1853; C.Tagliavini en ”Le origini delle lingue neolatine” ("Los oríxenes de les llingües neollatines"), Bologna, 1952; W. Tomaschek en “Über Brumalia und Rosalia” ("De Brumalia y Rosalia", Sitzungsberichte der Wiener Akademie der Wissenschaften, LX, Viena, 1869; R. Roesler en “Romänische Studien” ("Estudios rumanos"), Leipzig, 1871; Al. Rosetti en “Istoria limbii române” ("Historia de la llingua rumana", Bucarest, 1986; D. Russo en “Elenismul în România” ("Hellenismo en Rumanía"), Bucarest, 1912.; B. P. Hasdeu en “Strat şi substrat. Genealogia popoarelor balcanice” ("Estratu y sustratu: Geneaología de los pueblos de los Balacanes"), Analele Academiei Române, Memoriile secţiunii literare, XIV, Bucharest, 1892; A. D. Xenopol en “Une énigme historique. Les Roumains au Moyen Âge” ("Un enigma históricu: los rumanos de la Edá Media"), París, 1885 y “Istoria românilor” ("Historia de los rumanos"), I, Iaşi, 1888; H. Zilliacus en “Zum Kampf der Weltsprachen im oströmischen Reich” ("Escontra la confrontación de les llingües del mundu n'Imperiu Romanu oriental."), Helsinki, 1935; R. Vulpe en “Histoire ancienne de la Dobroudja” ("Historia antigua de Dobrugea"), Bucarest, 1938; C. Popa-Lisseanu en “Limba română în izvoarele istorice medievale” ("La llingua rumana nes fontes d'historia medieval"), Analele Academiei Române. Memoriile secţiunii literare, 3rd series, IX, 1940. Lot 1946; G. I. Brătianu en “Une énigme et un miracle historique: -y peuple roumain” ("UN enigma y un milagru históricu: el pueblu rumanu"), Bucarest, 1942; etc. o a cencielles una orde de mandu bizantina avezáuEsta postura ye defendida por autores como J. L. Pić en “Über die Abstammung dean Rumänen” ("Sobre ls descendientes de los rumanos"), Leipzig, 1880; J. Jung en “Die romanischen Landschaften des römischen Reiches” ("Paisaxes rumanos del Imperiu Romanu") , Innsbruck, 1881; A. Budinszky en “Die Ausbreitung der lateinischen Sprache über Italien und Provinzen des Römischen Reiches” ("L'espardimientu de la llingua llatina n'Italia y les provincies del Imperiu Romanu"), Berlin, 1881; D. Onciul: “Teoria lui Roesler” ("La teoría de Roesler") en “Convorbiri literare”, XIX, Bucarest, 1885; C. Jireček en “Geschichte der Bulgaren” ("Hestories de los búlgaros"), Prague, 1876; Ovide Densusianu: “Histoire de la langue roumaine” ("Historia de la llingua rumana"), I, Paris, 1901; P. Mutafčief: “Bulgares et Roumains dans l'histoire des pays danubiens” ("Búlgaros y rumanos na historia de les teirras danubianas"), Sofía, 1932; F. Lot: “La langue de commandement dans les armées romaines et le cri de guerre français au Moyen Âge” ("La llingua de mandu nos exércitos rumanos y el berru de guera francés na Edá Media") nel volume “Mémoires dédiés à la mémoire de Félix Grat” ("Memories dedicaes a la memoria de Félix Grat"), I, Paris, 1946; El principal alderique referir a como tienen d'interpretase les espresiones ἐπιχώριoς γλoσσα epichorios glossa 'llingua autóctona' en Teofilacto, y πάτριoς φωνή patrios fonē'' 'soníu patriu' en Theófanes, y a qué tipu de llingua o discursu referir con elles.
Referencies
Enllaces esternos
Categoría:Historia del rumanu Llingües romances Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes