Les llingües galoitalianes (dacuando denominaes coleutivamente "italianu" del norte) entienden falar romances del norte d'Italia, más esautamente les fales asitiaes al norte de la llinia Massa-Senigallia, sacante les llingües retorromániques d'Italia (friulanu, ladín) que son parte d'otru grupu romance.
Aspeutos históricos, sociales y culturales Distribución xeográfica El dominiu llingüísticu, conxuntu de les llingües galoitalianes, estender pel norte d'Italia y coincide en gran midida cola Padania. Más esautamente les llingües galoitalianes entienden les variedaes romániques autóctones de la mayor parte d'El Piamonte, Liguria, Lombardía, Trentín y Vénetu (nun tán incluyíes: el Valle d'Aosta, onde históricamente se faló francoprovenzal, l'Alto Adigio onde se fala alemán, nin Friuli-Venecia Julia, onde predomina'l retorrománicu). El sur de Suiza históricamente tuvo apoderáu por variedaes de lombardu.
La llende meridional, ente les llingües galoitalianes y les llingües italianes centromeridionales correspuende a la llinia La Spezia-Rimini, o con más precisión xeográfica, la llinia Massa-Senigallia. El grupu galoitálico al norte d'esta llinia ye al empar dixebráu d'otros grupos romances del Nordeste (retorrománicu).
Amás esisten unos enclaves galoitalianos nel sur d'Italia: dos en Basilicata y les variedaes galosículas en cuatro árees en Sicilia.
Historia Nos estaos italianos primero esistentes a la unifación d'Italia, les llingües coloquiales usaes pola xente común yeren de variedá galoitaliana. L'italianu lliterariu d'orixe toscanu yera entendíu por poca xente hacia 1860, envaloróse que namái'l 2,5% entendía bien l'italianu lliterariu estándar. L'adopción del italianu lliterariu como llingua oficial de la Italia unificada, la escolarización en dicha llingua dende'l sieglu XX y la migración dende'l sur d'italianos que nun falaben llingües galoitalianes movieron del usu públicu les variedaes rexonales en favor del italianu estándar. Anque en Italia noroccidental hacia 1985 casi la metá de los italianos siguía usando nel llar familiar la variedá rexonal puramente. Nel Vénetu'l porcentaxe d'usu envalorar na mesma dómina cimera al 70%.
Galoitaliano en Sicilia En Sicilia esisten dellos enclaves de llingües galoitalianes nel centru y este de la isla. Estos enclaves son el resultáu de la imigración dende'l norte d'Italia mientres les décades que siguieon a la invasión normanda de Sicilia (ente 1080 y 1120). Los falantes d'estes llingües históricamente fueron denominaos como "lombardos de Sicilia". Dáu'l gran ralu de tiempu y la influyencia del idioma sicilianu la llingua difier notablemente del lombardu orixinal del norte. Les principales llocalidaes onde inda güei se caltienen les variedaes galoitalianes son: Piazza Armerina, Aidone, Sperlinga, San Fratello, Nicosia y Novara di Sicilia. N'otros enclaves de la provincia de Catania onde esistieron importantes comunidaes lombardes la llingua nun se caltuvo. La llingua de San Fratello paez tener orixinalmente más elementos del francu provenzal, que del lombardu puramente dichu.
=== "Italianu" del norte Dalgunos autores usaron el términu "Italianu del norte" (y tamién "italianu" septentrional, padano o cisalpino) pa referise a les llingües galoitalianes. Sicasí, esti nome emprestar a muncho tracamundiu yá que suxer que l'italianu del norte ye una mera variación dialeutal menor del italianu estándar. Peor entá ye que la espresión "italianu" del norte usó amás pa conceutos distintos y mútuamente escluyentes: Acepción 1 (galoitaliano): Ye un el conxuntu de variedaes romániques, distinta del italianu estándar, según ciertos llingüistes como Heinrich Schmid,Schmid, Heinrich (1956) Über Randgebiete und Sprachgrenzen", Voz Romanica, XV, páxs. 79-80 Andreas SchortaSchorta, Andrea (1959) "Il rumantsch - grischun sco favella neollatina", Annalas da la Società Retorumantscha, LXXII, pp 44-63). y sobre manera, Geoffrey Hull.,Hull, Geoffrey (1989) Polyglot Italy:Languages, Dialects, Peoples, CIS Educational, MelbourneHull, Geoffrey (1982) The linguistic unity of Northern Italy and Rhaetia, tesis doctoral, University of Sydney. Acepción 2 (dialeutos septentrionales del italianu): Ye un grupu de dialeutos de la llingua italianaPellegrini, Gian Battista (1975) “I cinque sistemi dell'italoromanzo”, Saggi di linguistica italiana (Turin: Boringhieri), páxs. 55-87 Pierre Bec, Jacques AllièresAllières, Jacques (2001), Manuel de linguistique romane, coll. Bibliothèque de grammaire et de linguistique, París: Honoré Champion). Sicasí, por que esta definición sía válida hai qu'entender por llingua italiana, como nes obres del llingüista alemán Gerhard Rohlfs,Rohlfs, Gerhard (1937) La struttura linguistica dell'Italia, Leipzig: s.n.Rohlfs, Gerhard 1966-69 Grammatica storica della lingua italiana e dei suoi dialetti. (3 vol: Fonetica. Morfologia. Sintassi e formazione delle Parole), Einaudi, Torino. el conxuntu de los dialeutos romances d'Italia (y hasta de Córcega), ente los cualos destácase l'idioma italianu lliterariu y oficial, que provién del dialeutu florentín de Dante, Boccaccio y Petrarca.
Clasificación 250px|right|thumb|Árees d'escurrimientu de /y/ procedente de Ū llatina. Les llingües o variedaes que constitúin en grupu galoitaliano son: Piamontés (Italia) Lombardu (Italia, Suiza) Ligur (Italia, Principáu de Mónaco) Emiliano-Romañol (Italia, San Marín) Vénetu (Italia, Croacia, Eslovenia) Istrianu (Croacia) Dellos autores consideren que'l vénetu y el istrianu constitúien grupus amás de los demás una y bones nun comparten dalgunes de les isogloses más bultables de les llingües galoitalianes como la esistencia de vocales anteriores arrondaes [] o [], presentes en ligur, piamontés y lombardu. Anque sí comparten les otres isogloses.
Carauterístiques comunes En munchos aspeutos fonéticos les llingües galoitalianes comparten los desarrollos col francés, l'occitanu o'l catalán en puntos nos qu'estos difieren del italianu estándar. Sicasí, eso tampoco significa que les llingües galoitalianes tán más cerca en tolos aspeutos de les llingües galorromances o occitanorromances que del italianu estándar (idioma toscanu) y les llingües italianes centromeridionales.
Fonoloxía La llinia La Spezia-Rimini na so parte occidental (La Spezia) arrexunta un conxuntu de siquier siete isogloses importantes qu'estremen a les llingües galoitalianes y al italianu del Norte del toscanu. Na so parte oriental les isogloses dixébrense un pocu, siendo la isoglosa más septentrional la que pasa más cerca de Rimini. Al norte d'esta isoglosa tiénense les siguientes carauterístiques relevantes: Vocales: Esistencia de redondeamiento vocálicu (vocali turbate) nel sector noroccidental: lat. MŪRU(M) 'muriu' > piamontés de Turín /myr/. Apócope, na mayor parte de les llingües galoitalianes perdiéronse les átones finales de /-a/ (dacuando delles /-i/ tamién se caltienen). Exemplos el lombardu tien òm 'home' (llatín HŎMŌ), nef nieve' (lat. NĔVY), füm 'fumu' (lat. FŪMO), fil 'filo' (lat. FĪLO), röda 'rueda' (lat. RŎTA) (frente a los equivalentes n'italianu uomo, nieve, fumo, filu, ruota que caltienen siempres la vocal final llatina). En ligur, sicasí, caltiénense delles vocales finales (sacante tres -n) como s'aprecia nos exemplos ramo, rami; lüme, lümi "ramu, ramos; lluz, lluces" (llatín <small>RAMU, RAMI; LŪMĔN, LŪMĬNES</o></small>; italianu ramo, rami; lume, lumi), ente que pa les pallabres en -n el ligur tien can, chen /kaŋ, keŋ/ 'perru, perros' (frente al italianu cane, cani). Síncopa o enclín a la cayida de vocales pretóniques: DENAR(I)O 'dineru' > piamontés de Turín /dne/ (toscanu denaro). La Metafonía ye bien común y afecta a les vocales abiertes tóniques è y ò cuando van siguíes de /i/ (dacuando tamién /o/). Esti cambéu fonéticu antecedió a la cayida de vocales finales polo que los sos efeutos persisten entá dempués de sumir les vocales finales. Esto lleva a los desarrollos ie y uo qu'en munchos dialeutos va más lloñe llegando a los monoptongos i y ö . Esta diptongación ye distinta de la qu'esiste n'italianu estándar (que se produz tantu en sílabes abiertes como en zarraes). Asina en lombardu tiense quest 'esto' (italianu questo) pero sicasí quist 'estos' (italianu questi). Consonantes: Lenición de les consonantes oclusives sordes intervocáliques. Esta lenición puede ser una sonorazación como en FRATĔLLU > lombardu /fraˈdɛl/, > piamontés /ˈfrɛl/ (toscanu/italianu estándar fratello / francés frère) o una espirantización CAPĬLLU > piamontés /kaˈvɛj/ (italianu capello / catalán cabell). Palatalización del grupu consonánticu -CT-: LĂCTE 'lleche' > Piamontés de Turín /lajt/, > Lombardu /laʧ/. Desgeminación consonántica: *TUCCA 'suco, mueyu' > Vénetu /tɔʧo/. Palatalización en grau diversu, según les rexones, de la A tónica llatina, como en CAVĀRE > piamontés de Turín /gaˈvɛ/ (esa traza tamién se presenta en francés estándar CAPRA > /čɛˈvɾ/). El siguiente cuadru presenta dalgunes de les carauterístiques típiques qu'estremes les variedaes romances al norte y al sur de dicha llinia: {| style="text-align:center;" |- ! colspan=2| LLATÍN ! NŎCTE(M) || LĂCTE(M) || FĂCTU(M) ! CĂNE(M) || HŎMINE(M) || LUPU(M)
! rowspan=5| Galoitaliano ! Lombardu | nɔʧ || laʧ || faʧ || ca || ɔm || luf
! Ligur | || lajt / loet(e) || fajt || can || ommo || lô
! Emiliano | nɔt || lat || fat || can || ɔmen || lauv
! Piamontés | neuit || lajt || fajt || can || ɔmo || luv
! Vénetu | note || late || fato || can || ɔmo || lupo |- ! colspan=8| Llinia La Spezia-Rimini |- ! rowspan=3| Italorromancecentromeridional ! Toscanu | nɔtte || latte || fatto || cane || uomo || lupo
! Napoletano | nottə || lattə || fattə || || ɔmmə ||
! Sicilianu | nɔtti || latti || fattu || cani || omu || lupu |} Nes vocales rexistren los siguientes cambeos: u /u/ tiende a camudar a ü /y/, como asocede en francés, asina en lombardu tiense füm (n'italianu fumo 'fumu') y en ligur lüme, piamontés lüm (italianu lume 'lluz'). En delles rexones, como n'El Piamonte meridional, esto foi un pasu más allá y /u/ dio llugar a /i/, por casu fis (italianu fuso), lim (italianu lume 'lluz'). En delles rexones montascoses d'El Piamonte, sicasí (e.g. Canavese, Biellese, Ossolano), esti cambéu nun se da ante una /a/ final, dando llugar a un masculín crü (italian crudu 'crudu') pero en femenín cru(v)a (italian cruda). La vocal zarrada tónica é /e/ y dacuando ó /o/, cuando apaecen en sílabes abiertes (siguida por una sílaba con ataque simple) frecuentemente diptonga en /ei/ y /ou/, como en francés antiguu; e.g. piamontés beive (italianu bere < *bévere 'beber'), teila (italianu tela 'tela'), meis (italianu mese 'mes'). En delles variantes de piamontés /ei/ da llugar inclusive a o , e.g. tèla < *teila (italianu tela 'tela'), sira (italianu sera 'tarde [alredor de la puesta de sol]'), mis (italianu mese 'mes').
El sistema vocálicu de munches llingües galoitalianes ye heptavocálico pero distintu del esistente en protorromance. Por casu el piamontés occidental y en particular el turinés tienen un sistema qu'inclúi vocales semi-abiertes anteriores arrondaes (œ). {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! Llatín ! Ī || Ĭ || Ē || Ĕ || Ā || Ă || Ŏ || Ō || Ŭ || Ū |- ! Protorromance | style="font-size:larger;"| i | colspan="2" style="font-size:larger;"| e || style="font-size:larger;"| ɛ | colspan="2" style="font-size:larger;"| a || style="font-size:larger;"| ɔ | colspan="2" style="font-size:larger;"| o || style="font-size:larger;"| u
! Turinés | style="font-size:larger;"| i | colspan="2" style="font-size:larger;"| ɛj || style="font-size:larger;"| e | colspan="2" style="font-size:larger;"| a || style="font-size:larger;"| œ | colspan="2" style="font-size:larger;"| u || style="font-size:larger;"| y
Artículu definíu