El ladín (ladín n'italianu, ladin en ladín, Ladinisch n'alemán) ye una llingua retorrománica falada n'Italia, nes rexones Trentín-Altu Adigio y Vénetu. Ta reconocíu oficialmente en 54 comuñes italianes de les provincies de Trento, Bolzano y Belluno.
Aspeutos históricos, sociales y culturales thumb|right|300px|Les llingües retorromances nos postreros 1200 años
Dempués de la cayida del Imperiu romanu, l'idioma ladín —que yera faláu en tol arcu alpín de la Retia romana (y en parte del Noricum)— foi perdiendo terrenal frente a les invasiones bárbares. Anguaño atópase consolidáu alredor de los Alpes Dolomites.Historia del ladín (n'italianu)
Heinrich Schmid estudió extensivamente el romanche según el ladín dolomita, y los sos trabayos aguiyaron l'interés de los romanistas poles llingües retorromániques.
Clasificación llingüística
Indoeuropéu Itálicu Románicu Románicu occidental Retorrománicu Ladín
El ladín pue ser clasificáu nes siguientes variedaes llingüístiques:Mário Eduardo Viaro, O retu-românico: unidade y fragmentação. Caligrama. Belo Horizonte, 14: 101-156, avientu 2009.
Variedá atesina del Sella
A esta variedá, asina llamada pol ríu Adigio (en llatín Athesis) y el macizu Sella, pertenecen los dialeutos del Alto Adigio: dialeutu del valle de Gardena (Gherdëina), 9 196 habitantes, 88,44 % ladinofalantes; dialeutu del valle de Badia y de Marebbe, 10 632 habitantes, 94,05 % ladinofalantes. Los dialeutos de la variedá atesina son los que caltuvieron meyor que los otros les carauterístiques orixinales de la llingua ladina.
Variedá trentina del Sella El dialeutu del Val di Fassa en Trentín ta subdividíu a la so propia vegada en: moenat brach cazet. Tán 7 553 nativos ladinos (82,8 % de la población del valle).Tab. I.5 pertenencia a la población de llingua ladina (censu 2001), Anuariu d'estadística de la provincia autónoma de Trento, 2006 - Tab. I.5 El dialeutu de Fassa ta contamináu pol dialeutu trentín, d'orixe veneciana y lombarda.
Variedá agordina del Sella Falar en provincia de Belluno: Fodom o ladín del altu valle Cordevole, faláu en Livinallongo del Col di Lana y Colle Santa Lucia Rocchesano en Rocca Pietore (Lad. La Ròcia). Dialeutu de Laste di Sopra (lad. Laste de Sora) y de Sottoguda (lad. Stagùda). En Alleghe fálase un dialeutu ladín-venecianu, que presenta influencies del idioma vénetu.Ernesto Majoni y Luigi Guglielmi: Ladinia bellunese: storia, identità, lingua, cultura. Manuale informativu. Tipografia Ghedina, Cortina 2003 (p. 15) Tamién los idiomes d'Agordo y del so valle, asina come nel Valle del Biois (dende Cencenighe Agordino hasta Falcade) considérense semiladinos.
Variedá de Ampezzo En Cortina d'Ampezzo (Anpezo) fálense sobre manera idioma venecianu ya italianu estándar. El ladín qu'inda se fala equí ye similar a la variedá cadorina.
Variedá cadorina En provincia de Belluno la llingua ladina falar en Cadore y Comelico en forma de ladín cadorino.Manuale di linguistica y filologia romanza, L. Renzi y A. Andreose, il Mulino, pg. 56-57 Conozse l'idioma cadorino propiu y el comeliano, faláu y la zona de Comelico, que ye un dialeutu que tamién se caltuvo.
El vajontino ta clasificáu dacuando a la variedá cadorina. Falar nel área d'Erto y Cimolais na provincia de Pordenone Friuli, y portanto paecer al friulano occidental.
Variedaes Nones y Solander El Trentín occidental, nel Val di Non, Val di Sole, Val di Peio, Val di Rabbi y parte del Val Rendena, separaos del área dolomítica, fálense idiomes ladinos con influencies del dialeutu trentín y del idioma lombardu.
Ladín estándar Un proyeutu foi financiáu poles provincies de Trento y Bolzano, SPELL (Servisc per la planificazion y Elaborazion dl Lingaz Ladin – „Serviciu pa la planificación y la ellaboración de la llingua ladina“), pa crear un ladín escritu estándar y unificar les variedaes ladines. Esta llingua artificial nun tuvo l'ésitu esperáu.
Descripción llingüística
Fonoloxía El ladín estándar tien el siguiente inventariu consonánticu:Gramatica dl Ladin Standard, Servisc de Planificazion y Elaborazion dl Lingaz Ladin, 2001, ISBN 88-8171-029-3
{| style="text-align:center;" |- ! !Llabial !Llabiu-dental !Dental y alveolar !Alveo-palatal !Post-alveolar !Palatal !Velar !Glotal |- !Nasal | style="font-size:larger;"|
| style="font-size:larger;"|
| style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|
!Oclusiva | style="font-size:larger;"|
| style="font-size:larger;"|
| style="font-size:larger;"|
!Africada
| style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|
!Fricativa
| style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|
| style="font-size:larger;"|
| style="font-size:larger;"| |- !Aproximante
| style="font-size:larger;"|
!Llateral
| style="font-size:larger;"|
L'inventariu de vocales en ladín estándar ye'l que s'amuesa de siguío: {| style="text-align:center;" |- ! Monoptongos ! Anterior ! Central ! Posterior |- !Zarrada | style="font-size:larger;"| | | style="font-size:larger;"| |- !Media | style="font-size:larger;"| | align=center | | style="font-size:larger;"| |- !Abierta | style="font-size:larger;"| |align=center | | style="font-size:larger;"| |- !Abierta | colspan="3" style="text-align:center;"| |} La vocal , escrita como <ë>, como en Urtijëi (), apaez en delles variedaes locales pero non na llingua estándar.
Testu comparativu La primer parte del Padrenuesu en ladín estándar, llatín ya italianu estándar:
! Ladín ! Llatín ! Italianu !Español
Pere nost, che t’ies en ciel, al sie santifiché ti inom, al vegne ti regn, sia fata tia volonté, coche en ciel enscì en tera. | Pater noster, qui es in caelis: sanctificetur Nomen Tuum; adveniat Regnum Tuum; fiat voluntas Tua, sicut in caelo, et in terra. | Padre nostro che sei nei cieli, sia santificato il tuo Nome, venga il tuo Regno, sia fatta la tua Volontà come in cielo così in terra. | Padre nuestro, que estás en el cielo, santificado sea tu nombre. Venga a nosotros tu reino, Hágase tu voluntad, así en el cielo como en la tierra.
Frases comunes ItalianuVal Gardena Val di Fassa Zoldo Alleghe Nones Solander Español Come ti chiami? Co es’a inuem? Che èste pa inom? Ke asto gnóm? Kome te ciameto? Come te clames po?(Che gias nom po?) Come te ciames po?(Che/Chje gh'às/jas nòm po?) ¿Cómo te llamas? Quanti anni hai? Tan d'ani es’a? Cotenc egn èste pa? Quainch agn asto? Kotanc agn asto? Canti ani gias po? Quanti àni gh’às/jas po? ¿Cuántos años tienes? (Me ne) Vado a casa. Vedi a cësa. Vae a ciasa. Vade a casa. Vade a ciesa. Von a ciasa. Von a chjasa / casa. (Me) Voy a casa. Dove abiti? Ulà stessa? Olà staste pa? An do stasto? Ulà stasto? En do abites? ’Ndo abites po? ¿Dónde vives? Vivo a Trento. Stei a Trent. Stae ja Trent. Staghe a Trento. Stae a Trient. Vivi a Trent. (Ston a Trent) Vivi a Trent. (Ston a Trent) Vivo en Trento.
Lliteratura
Mientres sieglos el ladín solo tresmitió les versiones orales del so heriedu lliterariu. Los primeros testos lliterarios fueron creaos na segunda metá del sieglu XIX. Hai dos razones pa esti retrasu: l'aislamientu xeográficu y/o la falta d'un centru cultural, pero sobre manera, les condiciones de vida difíciles.
Les primeres obres lliteraries inclúin traducciones de la Biblia, coleiciones de proverbios, sagues y un borrador d'una gramática ladina. Los primeros autores n'escribir en ladín fueron clérigos del Seminariu en Brixen.
Micurà de Rühttp://www.micura.it/ y Jambatista Alton de Val Badia, pa Fascia, Giuseppe Brunel y Hugo de Rossi, pa Gherdëina, Wihelm Moroder-Lusenberg y Archangelus Lardschneider-Ciampac son les personalidaes académiques del sieglu XIX. Unu de los primeros poetes n'escribir en ladín foi Angelo Trebo de La Pli (1862-1888).
Dempués de la Segunda Guerra Mundial apaecieron les primeres traducciones importantes en ladín, incluyendo numberoses obres lliteraries y especialmente la poesía en ladín. Les nueves formes de versu que se crearon tomaron el so llugar xunto a la poesía popular y almanaques añales. Los autores desenvolvieron un llinguaxe que yera cada vez más fayadizu a les necesidaes de la nueva xeneración.
Dempués de la publicación de les primeres noveles, empezó un periodu lliterariu que fizo posible l'intercambiu d'idees col mundu esterior y con otros autores ladinos.
Cronoloxía Lliteraria
El primer exemplu d'un testu publicáu en ladín faláu na zona de Sella foi una proclamación d'una ordenanza en 1631.
En 1864 el párrocu de Ortisei, Josef Anton Vian de Fascia, publicó la primer gramática de Ladín Gherdëina.
El primer llibru escritu dafechu en ladín foi "Storia d'S.Genofefa" de Jan Mati Declara.
La primer asociación inter-ladina nel Tirol foi fundada en Innsbruck. Wilhelm Moroder-Lusenberg publicó la revista "L'Amik di ladinos" (tres números) en 1905. El periódicu “Der Ladiner” (El Ladín) foi publicáu en 1908. (2 númberos).
En Gherdëina, en 1911, empecipióse la publicación d'una serie de publicaciones añales na forma d'un llibru pa tola familia. La publicación recomenzó en 1948.
Los representantes de los valles ladinos axuntar en Jëuf de Frea (puertu de monte ente Val Badia - Gherdëina), en 1920, pa proclamar el derechu a l'autodeterminación. En 1946 tien llugar la nacencia de la organización política "Zent Ladina", que foi de curtia duración.http://www.uniongenerela.it/en/history
Espardimientu La llingua ladina ta reconocida en 54 comuñes.SECOND REPORT SUBMITTED BY ITALY PURSUANT TO ARTICLE 25, PARAGRAPH 2 OF THE FRAMEWORK CONVENTION FOR THE PROTECTION OF NATIONAL MINORITIES (received on 14 May 2004), APPROPRIATELY IDENTIFIED TERRITORIAL AREAS Decisions adopted by provincial councils, Conseyu d'Europa; la comuña de Calalzo di Cadore foi incluyida nel área ladina con deliberación del conseyu provincial de Belluno el 25 de xunu de 2003. L'área oficialmente ladina cuenta con alredor de 92.000 habitantes, pero nun ye posible indicar exactamente'l númberu de ladinofalantes, yá que solamente en Trentín-Alto Adigio los ciudadanos declaren la so pertenencia a un grupu llingüísticu n'ocasión del censu de la población.
Nel área inda non reconocida, sobre manera el Val di Non en Trentín, el 23,19 % declarar de fala ladina en 2011 respectu al 17,54 % de 2001. {| border="0" |- | align="left" | Provincia2001 2011 Bolzano 18.736 20.548 Trento 16.462 18.55015° Censu, Serviciu d'estadística de la provincia autónoma de Trento
Provincia de Bolzano thumb|right|280px|Llingua ladina n'alto Adigio El censu de 2011 rexistró 20 548 habitantes ladinos, esto ye, el 4,53 % de la población de la provincia. En 8 de 116 comuñes la llingua ladina ye falada pola mayoría.
Nome italianu Nome ladín Habitantes Ladinos Badia Badia 3 366 94,07 % Corvara in Badia Corvara 1 320 89,70 % El Valle La Val 1 299 97,66 % Marebbe Amorio 2 914 92,09 % Ortisei Urtijëi 4 659 84,19 % San Martino in Badia San Martín de Tor 1 733 96,71 % Santa Cristina Valgardena' Santa Cristina Gherdëina 1 873 91,40 % Selva di Val Gardena Sëlva 2 664 89,74 % Provincia 4,53 %
Na comuña de Castelrotto ta una minoría ladina del 15,37 %.
Provincia de Trento thumb|right|280px||Llingua ladina en Trentín El censu de 2011 rexistró 18 550 declaraciones ladines. Los ladinos viven nel Valle di Fassa, onde tán reconocíos, y nel Valle de Non, onde'l ladín inda nun ta reconocíu, a pesar del fechu que lo ladinos de Non son más numberosos qu'en Fassa.Ladinos: los de Nones adelantren los de Fassa, Trentín Corriere delle Alpi, 30 giugno 2012
Nome italianu Nome ladín Habitantes Númberu de ladinos Porcentaxe de ladinosCampitello di Fassa Ciampedel 740 608 82,2 %Canazei Cianacei 1 911 1 524 79,7 %Mazzin Mazin 493 381 77,3 %Moena Moena 2 698 2 126 78,8 %Pozza di Fassa Poza 2 138 1 765 82,6 %Soraga Sorega 736 629 85,5 %Vigo di Fassa Vich 1 207 1 059 87,7 % Provincia 526 510 18 550 3,5 %
Provincia de Belluno