Venéticu

Nun confundir col modernu Idioma vénetu, llingua romance.

El venético ye una llingua indoeuropea estinguida, falada na antigüedá na rexón italiana del Vénetu, ente'l delta del ríu Po y les estribaciones meridionales de los Alpes, según en partes de l'actual Eslovenia.

Caltiénense alredor de 300 inscripciones curties dataes ente'l sieglu VI e. C. y el sieglu I, anque se supón que s'usaba dende'l sieglu XII e. C. Los sos falantes identificáronse col antiguu pueblu llamáu polos romanos como vénetos y Enetoi polos griegos.

Aspeutos históricos, sociales y culturales Historia Los vénetos antiguos del sieglu XII e. C., llamaos tamién paleovénetos, fundaron delles ciudaes como Altino, Esti, Padua (yá cercada nel sieglu XII e. C.) y Gainaga (asentamientu del sieglu XIII e. C. asitiáu nel términu municipal de Cittadella), l'idioma pudo ser una caña independiente na familia de les llingües itáliques.

Esta llingua nun tien de confundir se col venecianu, una llingua romance falada anguaño na mesma rexón.

Estinción El venéticu dexó de falase tres l'asimilación cultural que sufrieron los territorios conquistaos o controlaos pola emerxente Roma. Primero dexa d'usase como llingua escrita, y depués sume tamién como llingua vernácula, alredor del sieglu I. En xuniéndose los vénetos a la República Romana nel sieglu I e. C., les inscripciones empiecen a usar l'alfabetu llatín, anque l'alfabetu venéticu nun foi abandonáu del tou, pos munches inscripciones llevaben testos en llatín y venéticu.

Clasificación El venéticu ye claramente una llingua indoeuropea, anque'l parentescu exactu con otres llingües indoeuropees sigue siendo oxetu de bancia ente los especialistes. Lo que sí ta establecíu ye qu'esta llingua, xunto col liburnio, forma una unidá filoxenética. Conxeturáronse parentescos daqué distantes coles llingües itáliques, col xermánicu y con delles llingües paleobalcániques falaes nos Balcanes occidentales. Pero a pesar d'estos parentescos probaos, entá nun hai argumentos abondos pa incluyila nuna o otra familia.

El venéticu amuesa delles semeyances col llatín, col llatino-faliscu, polo que primero se -y clasificó xunto a eses llingües, suponiéndose que'l venéticu y el llatín faliscu quedaríen dixebraos xeográficamente tres la llegada de los falantes d'Oscu-Umbru (hipótesis sostenida por Beeler, Porzig, Krahe, Hamp, Lejeune y Georgiev).

Tamién s'atoparon paralelismos importantes coles llingües xermániques, especialmente nes formes pronominales:

Venéticu: ego = "yo", acusativu mego = "me" Góticu: ik, acusativu mik Alemán: ich, acusativu mich (Llatín: ego, acusativu me)

Venéticu: sselboisselboi = "a sí mesmu" Antiguu altu alemán: selb selbo Alemán: sich selber (Llatín: sibi ipsi)

(Pokorny 1959: 708-709, 882-884)

Basándose nestes semeyances, ciertu investigadores (Polomé, Safarewicz, Hirunuma, Campanile) afirmen que'l venéticu ye una llingua indoeuropea aparte. Sicasí, estes semeyances atópense namái nel vocabulariu, lo que podría esplicase polos cambeos producíos na dómina en que los falantes de les llingües itáliques convivíen colos de llingües xermániques y eslaves.

Radoslav Katičić demostró igualmente que l'antroponimia de la zona noroeste de l'antigua provincia romana d'Iliria (zona noradriática), siendo Liburnia parte d'un espaciu antroponímicu más estensu, entiende'l Vénetu, Istria y los Alpes orientales. La zona antroponímica allegante, la dalmato-panonia, correspuende a la Dalmacia y Japidia en dómina romana y enllargar hasta Panonia, con numberosos trazos comunes cola primera.

Estos descubrimientos apurren una nueva visión de les llingües itáliques, que'l so territoriu enllargar hasta la Europa Central.

Descripción llingüística Fonoloxía Como en llatín y oscu-umbru les oclusives sonores aspiraes protoindoeuropeas *bʰ- > f-: vhrater 'hermanu' < *bʰrater, llatín frater, *dʰ- > f-: vhagsto 'fechu' < *vhak-s-to < *dʰak-s-to, llatín factum < *fak-to < *dʰak-to. y *gʰ- > h-: eik 'esto' < *gʰei-ke, llatín hīc < *gʰei-ke. En venéticu esti soníu africáu se grafía a diferencia del llatín F, como VH. En posición interna intervocálica (como en llatín) caltiénse /b/, /d/ y /g/ a diferencia del Faliscu y l'Oscu-Umbru que tamién tresformen /f/, /f/ y /h/: loudero llibre < *leudʰero, faliscu loufiro, selbo 'pa unu mesmu' < *suelbʰo.

Como en llatín y a diferencia del oscu-umbru (*gʷ > b: bivus 'vivu') conversión del grupu *gʷ > v: vivu 'vivu' < *gʷīwo, llatín vīvus < *gʷīwo,

Tamién cercanu al llatín (*l̥ / *r̥ > ol / or) ye la realización vocálica de les sonantes líquides en grau cero *l̥ / *r̥ > ul / ur: murtuvo 'muertu' < *mr̥tuwo, comparar llatín mortuum < *mr̥tuo.

Frente al llatín (qu'amenorga a ī: dīva < *deiwā y célticu qu'amenorga a y: deva < *deiwā, caltenimientu del diptongu indoeuropéu *ei: deivo 'dios, diosa', eik 'esto' < *gʰei-ke, llatín hīc < *gʰei-ke.

Frente al llatín (qu'amenorga a ū: lūcus 'monte sagráu' < *leuko, caltenimientu del diptongu *ou procedente del indoeuropéu *eu: louko 'monte sagráu' < *leuko.

Como en llatín equus < *ekwo, deslabialización del grupu *kw: ekvo < *ekwo 'caballu' y *kʷ: -kve 'copulativa' < *-kʷy ,llatín -que < *-kʷy.

Sonorización del grupu *ks: vhagsto 'fechu' < *dʰak-s-to, segsto < *sueks-to, llatín sextus < *sueks-to.

Tamién hai nicios de los desarrollos de pies *gwh- > f- en venéticu, de manera paralela al llatín, según l'asimilación regresiva de la secuencia protoindoeuropea *p...kw... > *kw...kw..., un fenómenu que namái s'atopó nes llingües itáliques y celtes (Lejeune 1974: 141-144).

Gramática El sistema flexivo nominal del venéticu tendría seis o inclusive siete casos, y habría cuatro conxugaciones verbales (similar al Llatín). Conócense alredor de 60 pallabres, pero dalgunes son préstamos del llatín (ven. liber.tos. < lat. libertus) o Etruscu. La mayoría d'elles amuesen un claru orixe indoeuropéu, como vhraterei < PIE *bhraterei, "al hermanu".

Alfabetu L'alfabetu usáu polos antiguos vénetos, d'orixe etruscu, foi adoptáu nel periodu 550 e. C.-450 e. C., cola inevitable dificultá intrínseca que supón l'utilizar un alfabetu diseñáu pa otru sistema llingüísticu. Por casu, la llingua etrusca nun tener oclusives sonores (/b/, /d/, /g/), y por tanto los signos griegos correspondientes nun s'usaben nel alfabetu qu'aprendieron los vénetos. Pa estos soníos emplegaron los signos etruscos Φ, z y χ, como puede trate nos exemplos d'inscripciones. De la mesma forma, pa representar el soníu /f/ usaben vh.

L'alfabetu llatín utilizáu polos romanos empezó a afitase na redolada véneta alredor del 100 e. C. Munches de les lletres del alfabetu llatín son idéntiques a les del venéticu, apenes arrondaes o a cencielles especulaes. El venéticu, ello ye qu'escribíase en manera bustrofedon, esto ye, llinies escrites alternativamente en direiciones opuestes: d'esquierda a derecha nuna llinia, y de derecha a esquierda na siguiente.

Inscripciones El venéticu conocer por un altu númberu d'inscripciones provenientes mayoritariamente de la ciudá d'Esti, que ye consideráu'l centru principal, lo mesmo que de Padua, Vicenza, el valle del Piave y otros llugares como Trieste y Carinzia. Les inscripciones topar en diversos oxetos votivos.

Un exemplu d'inscripción en venéticu, atopáu nun clavu de bronce n'Esti (Ye 45):

Venéticu: mego zonasto śainatei reitiiai porai egeotora aimoi ke louderobos Llatín (lliteral): me donavit sanatrici Reitiae bonae Egetora pro-Aemo que liberis Español: diome Egetora pa la bona Reitia, la sanadora, en nome de Aemo y los neños

(Prosdocimi en Pellegrini 1967: 149-150)

O alternativamente:

Venéticu: mego zonasto vhugia vhougontia śainssei reitiiai Llatín (lliteral): Me donavit Fugia Fougontiaca sanatrici Reitiae Español: Fugia Fougontiaca diome pa Reitia la sanadora

(EIEC: 621)

Otra inscripción, atopada nuna situla (urna) en Cadore (Ca 4 Valle):

Venéticu: eik goltanos doto louderai kanei Latin (lliteral): hic Goltanus dedit Liberae Cani Español: Goltano sacrificó esto pa la (muyer llibre, soltera >) virxe Canis

(Prosdocimi in Pellegrini 1967: 464-468)

Otru exemplu usando trescripción lliteral del alfabetu venéticu:

Venéticu: meχo zona.s.to y.φ. vhaφa.i.tśa p|ora.i. .o.p io|roφo.s. Llatín: me donavit ex voto (?) Fabatia Porae ob horna

(Pisani, p. 255)

Puntuación Una interesante carauterística de la escritura venética (presente esporádicamente tamién en dellos testos etruscos) ye la denomada "puntuación", esto ye, la evidencia de delles lletres marcaes con un puntu antes y otru dempués. Más concretamente, puntuábense les consonantes ensin siguir de vocal (por casu, en zona.s.to, la s siguida de la consonante t) y les vocales ensin siguir de consonantes (por casu, en .o.p, el soníu o al entamu de pallabra). Esta interesada costume ye importante pa la hestoria del alfabetu, pos dexa apreciar cómo l'alfabetu etruscu-venéticu, proveniente del feniciu (una llingua semítica) al traviés del alfabetu griegu, tuvo, de manera asemeyada, un orixe más silábicu (abugida) qu'alfabéticu, polo cual cada lletra yera considerada en realidá una sílaba de la forma consonante + vocal, colo que los signos con valor únicu (una sola vocal o consonante) yeren consideraos "particulares", y como tal reflexábense.

Vocabulariu Muestra de vocabulariu venético Español Venéticu Llatín Xermanu *Proto-Indoeuropéuyoegoegoich (alemán)*eghommemegomemich (alemán)*me(gho)estoeikhichēr (equí) (góticu)*k(y)icaballuekvon¹equuseoh (anglosaxón)*ekwvoshermanufraterei²frāterBruder (alemán)*bhrāterdonativodonondōnum - *dō-fuxirfougontai³fugere - *bheug-sanadorasainateisānātio (sanamientu) - *sānon-s (salú)doncellalouderobos⁴lībera⁵ (exenta, neña)liudan (crecer) (góticu)*leudh- (crecer, prole)y (conxunción)ke-quenin-h⁶ (non, nin) (góticu)*kwytexedoravebelei - Weberin (alemán)*webh- (texer)a sigo (mesmu)sselboisibīxibla (góticu)*se-, *el soēdh-madre, proteutoraporaipuer (neñu/a) fula (potru) (góticu)*pō[o]-lo-s(él) fixofagstofēcittun (faer) (alemán)*dhē- (poner, asitiar)vivuvivoivīvusqius (góticu)*gwyī (vivir) 1 acusativu singular 2 dativu singular ³ (TOPAR SIGNIFICÁU) 4 dativu, ablativu plural, llatín -bus, PIE *-bhyos 5 Līber yera'l dios de la crecedera y de la procreación, līberī yeren los neños 6 Llatín neque, nec

Ver tamién Vénetos Liburnos Llingües itáliques Llingües ilirias Llingües indoeuropees

Referencies (en francés) (n'inglés) (n'alemán) (n'italianu) (n'italianu) (n'italianu) (n'inglés) (n'italianu) (en francés)

Referencies

Enllaces esternos (n'inglés) Venetic from Voices of Stone site. (n'inglés) Víteliú: The Languages of Ancient Italy. (n'inglés) Venetic inscriptions Adolfo Zavaroni. (n'inglés) Indo-European database: The Venetic language Cyril Babaev. (n'italianu) Iscrizione di Marano (n'italianu) Reperti trovati nel fiume Bacchiglione (n'italianu) Storia, vita, costumi, religiosità dei Veneti antichi (n'inglés) People of Italy (n'inglés) Venetic dal sito Voices of Stone. La llingua venética en LINGVÆ·IMPERII La llingua venética en PROEL

Venéticu Venéticu Categoría:Grupos Centum