thumb|400px|Dibuxu de Delaporte de como vio la ciudá sagrada en 1880.
L'Imperiu khmer () o Imperiu d'Angkor foi un poderosu reinu que'l so territoriu central correspuende colo qu'anguaño ye'l Reinu de Camboya nel Sureste asiáticu, pero que tamién entendía los territorios de los modernos países de Tailandia, Laos, Camboya, Vietnam, parte de Birmania y Malasia. L'imperiu surdió como una dixebra de los reinos de Chenlá y Funán y tuvo como centro la Ciudá Sagrada d'Angkor, güei ciudá de Siem Riep, al norte del llagu Sap. La so rellumanza y l'enorme riqueza arqueolóxica y cultural son la inspiración nacional de los sos direutos descendientes, la mayoría d'ellos jemeres presentes sobre manera en Camboya, pero en mayor o menor midida nos países circundantes tamién.
Historia
Formación y crecedera La xénesis de lo que sería'l poderosu Imperiu khmer daríase yá dende'l sieglu I cola presencia d'elementos culturales, militares y relixosos de la India. Hasta'l sieglu VII el territoriu del Sureste asiáticu entamaríase políticamente en tribus de les cualos surdiríen dos misteriosos reinos qu'inda constitúin una incógnita pa la hestoria y l'arqueoloxía: Chenlá y Funán. La invasión que fizo Indonesia mientres el sieglu VII al Sureste asiáticu sería motivu d'unidá política definitiva dempués de la independencia liderada pol carismáticu descendiente de Kambu Svayambhuva, fundador de la cultura khmer: Jayavarman II, el dios-rei.
Según un monumentu conmemorativo nes ruines de Sdok Kok Thom de 1052, a 25 km de Sisofon, Jayavarman II fundó cuatro capitales, siendo estes les ciudaes d'Indrapura, nel delta del ríu Mekong; Hariharalaya (anguaño Roluos), na planice d'Angkor; Amarendrapura, na zona del templu-monte d'Ak Yum, anguaño recubierta en gran parte pol baray occidental; y Mahendrapura, nel macizu montascosu de Phnom Kulen. Asina, unificó Kambuja y celebró la so coronación nel añu 802, nun ritu sagráu realizáu pol bráhmana Shivakaivalya nel monte de Phnom Kulen, que lo declaró rei sobre tolos otros monarques y árbitru absolutu de tol mesmu reinu, col poder conferíu por Shivá.
Heredera de la cultura de la India, l'Imperiu nació profesando la relixón hindú y por ello tola cosmoloxía, l'arquiteutura, les costumes, la concepción de lo sagrao y la mentalidá, tuvo llargamente reflexada nesa relixón, anque nun s'acoyó al conceutu de castes, sinón al del brahmanismu. Un millón de persones de la etnia khmer, quien apoderaben l'imperiu, vivíen en Angkor, apoderando un área de más de 5 000 000 km².
Jayavarman II morrería nel añu 850 en Hariharalaya, a quién-y lo tituló Parameshuva póstumamente. El so fíu, Jayavarman III, devotu del dios Vishnú (como lo demuentra el so nome póstumu, Vishuloka), siguiría-y nel tronu, gobernando dende'l 850 hasta'l so muente nel 877, probablemente cuando-y escorrió un elefante selvaxe. D'esti periodu pocu conocer pola escasa cantidá d'información del mesmu. Asoceder nel tronu Indravarman I, del cual tiense numberoses inscripciones, colo cual conozse que'l so reináu empezó nel añu 877 o 878.
thumb|300px|Templu y mausoléu dedicáu al rei Yasovarman I. Estableció la capital del reinu en Hariharalaya, construyendo nella'l templu de Preah Ko, nel añu 879, pal cultu de los antepasaos de Java y de los espíritus custodios del reinu, y el templu-monte de Bakhong, nel añu 881, sede del llinaxe real y del Devaraja. Amás, fixo construyir en Lolei el Indratataka, un banzáu de 3800 metros de llargu y de 800 d'anchu, aprovechando les agües del ríu Roulos. Asina, garantizaba agua a los arrozales y a la ciudá. El llogró espandir el reinu hasta Ubon en Tailandia, al norte, y hasta'l Phnom Bayang, al sur, pudiendo asina reconquistar el baxu valle del ríu Mun. Indravarman I morrería nel añu 889, depués de lo cual empezaría una curtia pero sangrienta llucha pola socesión, del cual saldría vencedor Yasovarman I, del llinaxe de los Mahipativarman.
L'edificó un nuevu banzáu, conocíu como'l baray oriental, que cuntaba con 7000 m de llargu y 1800 m d'anchu, que alimentábase col ríu Siem Reap. Cuando s'empezó a edificar la nueva ciudá, Yashodharapura, esti convertir na llende oriental. La nueva ciudá midía cuatro quilómetros per llau, y nel centru edificóse'l templu real, conocíu como'l Phnom Bakheng, nuna pequeña elevación, amás d'otros templos-montes, como los de Phnom Krom y Phnom Bok, ermites y āśrams. Gobernaría pacíficamente el territoriu hasta la so muerte nel añu 910.
Asocedió-y el so fíu Harshavarman I, y mientres el so reináu, nel añu 921, un tíu maternu del rei, Jayavarman IV, remontóse, tomando posesión nel noroeste d'Angkor, y coronándose en Koh Ker, polo que se dio la situación d'atopase dos capitales enfrentaes nel imperiu. Harshavarman I morrería nel 925, y asocedería-y el so hermanu, Ishanavarman II, anque esti caltendría un curtiu tiempu nel poder, yá que tamién morrería nel 928. Depués d'estos curtios reinaos, Jayavarman IV quedó como rei llexítimu, porque la so esposa principal, Jayadevi, yera hermana de Yashovarman. Solo tuvo control efectivu sobre Koh Ker y la contorna, pola división del imperiu. Jayavarman IV finó nel 941.
De magar, reinó'l so fíu Harshavarman II, hasta la so muerte nel 944. Depués, xubiría al tronu Rajendravarman II, quién llogró retomar el control sobre manera Angkor, y mandu a construyir Mebon nel 956, el templu-monte dedicáu a los antepasaos, como parte de fortalecer les tradiciones. Más tarde, nel añu 961, edificó otru templu-monte, el Pre Rup, dedicáu al linga Rajendreshara. Tamién se-y atribúi a construcción del Templu Preah Vihear, dedicadó n'honor de Shiva.
P'aumentar la so autoridá, amenorgó a provincies a los reinos vasallos que s'atopaben nel interior del imperiu, produciendo descontentu ente los soberanos privaos del so títulu. El reinu de Champa llevó a cabu, ente 945 y 946, repitíos saqueos, pudiendo llevase imáxenes n'oru y otres obres d'arte. A la so muerte, nel 976, el reinu estender al este hasta la cadena anamita, al oeste al ríu Saluen, y al sur hasta Grani, anguaño na provincia de Nakhon Si Thammarat.
El nuevu rei sería Jayavarman V, el fíu de Rajendravarman II, quién xubió a bien temprana edá, y foi ayudadó por Yajnavaraha, el que llevanto nel 976 el templu de Banteay Srei. Jayavarman V ganó a los chams y obligar a pagar un tribulo. Según les inscripciones, foi un gran impulsor de la cultura y del poderíu de la muyer. Al morrer nel 1001, asocéde-y el so nietu Udayadityavarman I, yá que nun tenía fíos. D'esti conozse bien pocu, yá que el so reináu solu foi d'un añu, el 1002.
Jayavirahvarman foi'l nuevu rei hasta 1006. Protexó la capital con una muralla, por cuenta de les amenaces de Suryvarman, fíu d'un príncipe de Tambralinga. Suryavarman II xubiría al tronu, depués de los intentos de Udayadityavarman y el so hermanu Jayavirahvarman de tomar el poder, nel añu 1006.
Edá Dorada So Suryavarman II empezaría la Edá Dorada del Imperiu khmer.
Los templos d'Angkor Los templos d'Angkor constitúin el principal legáu del Imperiu a la posteridá, xunto al so pueblu. Angkor ye'l testimoniu del inmensu poder y riqueza qu'atropó l'Imperiu khmer, lo mesmo que de la variedá de creencies que fizo sos a lo llargo del tiempu. Tiense constancia de templos llevantaos dende finales del sieglu VIII, a partir del reináu de Jayavarman II, ente que'l templu d'Angkor Wat alzar mientres el reináu de Suryavarman II, quien morrió en 1150. La concepción hindú del rei-dios llevó a los reis angkorianos a dexar cada unu'l so propiu templu-monte y de esta manera cada rei hasta'l sieglu XIV fadría'l so propiu templu, lo que s'estendería per quilómetru a la redonda siendo güei el más grande complexu relixosu del mundu.
La relixón angkoriana Magar l'Imperiu fundóse so la égida del hinduismu y el mesmu siguiría presente na cultura hasta los tiempos contemporáneos, l'Imperiu Jemer bien llueu vería llegar una nueva relixón, esta vegada dende Sri Lanka, la so Budismu Theravada mientres el sieglu XIII. El rei Jayavarman VII quedó cautiváu poles enseñances que-y fueron tresmitíes polos monxos visitantes d'aquel país avera del Buda y ensin más se convirtió a la nueva relixón. Adulces tolos súbditos siguir, pero los elementos hinduistes nunca sumiríen, creando un particular sincretismu relixosu güei bono de reparar nos modernos jemeres. Mientres el reináu de Jayavarman VIII a finales del sieglu XIII produció una curtiu reimplantación del cultu hinduista como relixón d'Estáu.
Apoxéu y arquiteutura El gran apoxéu del Imperiu khmer sería sol reináu de Jayavarman II (802-850). Jayavarman proclamóse rei-dios al xubir al tronu col poder conferíu por Shivá. De magar, los reis jemeres esixeron llealtá a los sos súbditos, y construyeron grandes templos y palacios. Los inxenieros escurrieron un innovador sistema de riego col fin de faer les colleches más granibles, cosa que-yos dexó xenerar un escedente destináu a los sacerdotes de les ciudaes-templu.
Decadencia Teoría tradicional La decadencia del Imperiu khmer ye motivu de munches discutinios contemporáneos. Pa munchos el país enfrentar a fames que debilitaron la so economía y fixeron el país fráxil pa les incursiones estranxeres. Pa otros pudieron ser pestes. Pero de xuru tuvieron que ver nesto l'acción espansionista de los siameses, una antigua tribu China qu'entrara al territoriu khmer fuxendo de la invasión de los mongoles. Adulces los inmigrantes asumiríen munchos aspeutos culturales jemeres y la so fuercia creciente fadría-yos conformar el so propiu Reinu en gran parte del territoriu del Imperiu. La prueba de la so fuercia y de la debilitación del que fuera l'amu del Sureste asiáticu demostrar en 1431 cuando estos invadieron el país, escalaron la ciudá sagrada d'Angkor y punxeron fin al que aportara a un poderosu imperiu. La familia real, col rei Dharmara Jadhiraja, l'últimu monarca angkoriano, abandonen la ciudá sagrada y establécense en Phnom Penh, al sureste y más lloñe de Tailandia. Tres ello la ciudá sagrada d'Angkor cayería nel abandonu y l'olvidu. Apenes habitada polos monxos budistes que nunca la abandonaron, foi encloyada pola selva y escaecida polos jemeres. Anguaño ye'l principal patrimoniu del pueblu camboyanu y un puntu obligáu del turismu y l'arqueoloxía.
Teoría medioambental Otra teoría más recién establez que los cambeos nel clima y desastres acomuñaos a repentinos llenes, glaciaciones o seques pudo tener muncho más que ver na cayida del Imperiu khmer de lo que se pensaba hasta agora. Un grupu d'investigadores, lideraos por Mary Beth Day, de la Universidá de Cambridge, asegura qu'un llargu periodu d'escasez d'agües, xuníu al mal caltenimientu de les infraestructures hidráuliques que montaron los jemeres pa cultivar l'arroz, tán detrás del so debacle.
Los millones de visitantes que cada añu averar al llugar nun suelen afitase nos complexos sistemes hidráulicos que los jemeres punxeron en marcha na ciudá imperial. Canales, fueses, terremplenes y grandes depósitos, conocíos como 'barays' que, según les dataciones de los científicos, podríen ser construyíos hai 1000 años.
La rede hidráulica que montaron los jemeres ente los sieglos XI y XIII, y que funcionó hasta la so cayida nel sieglu XV, llegó a tener 1000 quilómetros de llargor en tol so territoriu. Nos 'barays' almacenaben tola agua sobrante de les agües que cayíen mientres el branu monzónicu, que depués s'utilizaba pa irrigar los campos.
Hasta agora, los historiadores esplicaron la cayida de los jemeres a factores como la guerra colos espansionistes de Siam y otros pueblos estranxeros, a la superpoblación, a la conversión del so emperador al budismu o a cambeos nos patrones comerciales. Sicasí, nueves evidencies, como les qu'agora se publicar na revista Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), ponen de manifiestu que'l estrés ambiental y, especialmente, una xestión de l'agua ensin afaer a nueves condiciones climátiques, tuvo muncho más que ver de lo que se pensaba hasta agora.