Вольфганг Амадэй Моцарт, поўнае імя Іага́н Хрызасто́м Во́льфганг Амадэй Моцарт (, , Зальцбург — , Вена) — музыкант і кампазітар Свяшчэннай Рымскай імперыіМоцарт и Линц.. Адзін з самых папулярны кампазітараў класічнай музыкі, які зрабіў вялікі ўплыў на сусветную музычную культуру.
Наймаладзейшы член (з 1770 года) за ўсю яе гісторыю, а таксама самы малады кавалер (1770).
У адрозненне ад шмат якіх кампазітараў XVIII стагоддзя, Моцарт не проста працаваў ува ўсіх музычных формах свайго часу, але і дасягнуў у іх вялікага поспеху. Многія яго творы прызнаны шэдэўрамі сімфанічнай, канцэртнай, камернай, опернай і харавой музыкі. Разам з Гайднам і Бетховенам належыць да найбольш значных прадстаўнікоў . Біяграфія Моцарта (асабліва акалічнасці ) была аб’ектам спекуляцый і спрэчак, паслужыла асновай мастацкіх выдумак і «міфаў».
Біяграфія
Раннія гады (1756—1763)
Дзяцінства і сям’я
Вольфганг Амадэй Моцарт нарадзіўся 27 студзеня 1756 года ў Зальцбургу, які быў тады сталіцай Зальцбургскага архібіскупства, у доме па адрасе Гетрайдэгасэ 9. Яго бацька Леапольд Моцарт быў скрыпачом і кампазітарам у прыдворнай капэле князя-архібіскупа зальцбургскага, графа Сігізмунда фон Штратэнбаха. Маці — Ганна Марыя Моцарт (народжаная Пертль), дачка камісара-апекуна багадзельні ў . З семярых дзяцей ад шлюбу Моцартаў выжылі толькі двое: дачка Марыя Ганна, якую сябры і сваякі клікалі Нанерль, і сын Вольфганг. Яго нараджэнне ледзь не каштавала маці жыцця. На другі дзень пасля нараджэння Вольфганг быў хрышчаны ў Зальцбургскім . Запіс у кнізе хрышчэнняў дае яго імя на лаціне як Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart. У гэтых імёнах першыя два словы — імя святога Іаана Златавуста, якое не выкарыстоўвалася ў штодзённым жыцці, а чацвёртае пры жыцці Моцарта вар’іравалася: , , , што значыць «умілаваны Богам». Сам Моцарт аддаваў перавагу, каб яго звалі Вольфганг.
Музычныя здольнасці абодвух дзяцей выявіліся ў вельмі раннім узросце. У сем гадоў бацька пачаў вучыць Нанерль іграць на клавесіне. Гэтыя ўрокі зрабілі велізарны ўплыў на маленькага Вольфганга, якому было каля трох гадоў: ён сядаў за інструмент і мог падоўгу забаўляцца падборам сугуччаў. Апроч таго, ён запамінаў асобныя месцы музычных п’ес, якія чуў, і мог прайграць іх на клавесіне. Гэта зрабіла вялікае ўражанне на бацьку, Леапольда. Калі Вольфгангу было 4 гады, бацька пачаў развучваць з ім на клавесіне невялікія п’есы і менуэты. Амаль адразу ж Вольфганг добра навучыўся іграць іх. Неўзабаве ўзнікла імкненне да самастойнай творчасці: у пяць гадоў ён ствараў маленькія п’есы, якія бацька запісваў на паперы. Самымі першымі творамі Вольфганга былі Андантэ До мажор (1a) і Алегра До мажор (K.1b) для клавіра, якія былі складзены паміж канцом студзеня і красавіком 1761 года.
Леапольд завёў для сваіх дзяцей нотныя сшыткі, у якія ён сам ці яго сябры — музыканты запісвалі розныя сачыненні для клавіра. Нотны сшытак Нанерль утрымлівае менуэты і падобныя ім невялікія п’есы. Да цяперашняга часу сшытак захаваўся ў моцна пашкоджаным і няпоўным выглядзе. Па гэтым сшытку вучыўся таксама і маленькі Вольфганг, сюды ж запісаны яго першыя сачыненні. Нотны сшытак самога Вольфганга, наадварот, захаваўся цалкам. У ім сустракаюцца складанні Тэлемана, Баха, Кірхгофа і многіх іншых кампазітараў. Музычныя здольнасці Вольфганга былі дзіву годныя: у шэсць гадоў ён, апроч клавесіна, практычна самастойна вывучыўся іграць на скрыпцы.
Цікавы факт, які сведчыць пра далікатнасць і вытанчанасць яго слыху: з ліста сябра сям’і Моцартаў, прыдворнага трубача Андрэаса Шахтнера, які быў напісаны па просьбе Марыі Ганны пасля смерці Моцарта, маленькі Вольфганг амаль да дзесяцігадовага ўзросту баяўся трубы, калі ігралі толькі на ёй адной без суправаджэння іншых інструментаў. Нават сам выгляд трубы ўздзейнічаў на Вольфганга так, быццам бы ў яго скіраваны пісталет. Шахтнер пісаў: «Тата жадаў задушыць у ім гэты дзіцячы страх, і загадаў мне, нягледзячы на супраціў Вольфганга, трубнуць яму ў твар; але мой бог! Лепш бы я не падначаліўся. Толькі маленькі Вольфганг пачуў аглушальны гук, ён збялеў і пачаў апускацца на зямлю, і калі б я працягваў даўжэй, у яго пэўна пачаліся б курчы».
Бацьку Вольфганг любіў незвычайна далікатна: па вечарах, перад тым, як класціся спаць, бацька ставіў яго на крэсла і павінен быў разам з ім спяваць прыдуманую Вольфгангам песню з бессэнсоўным тэкстам: «Oragnia figa tafa». Пасля гэтага сын цалаваў бацьку ў кончык носа і абяцаў яму, што калі той састарэе, захоўваць яго ў сябе ў шкляным футарале і шанаваць яго. Потым ён, задаволены, клаўся ў пасцелю. Бацька быў для сына лепшым выкладчыкам і выхавальнікам: ён даў сваім дзецям выдатную хатнюю адукацыю; яны ніколі ў жыцці не хадзілі ў школу. Хлопчык заўсёды гэтак аддаваўся таму, чаму яго прымушалі вучыцца, што забываў пра ўсё, нават пра музыку. Прыкладам, калі вучыўся лічыць, то крэслы, сцены і нават падлога, былі пакрыты лічбамі, напісанымі мелам.
Першыя вандраванні
Леапольд хацеў бачыць свайго сына кампазітарам, і таму для пачатку вырашыў уявіць Вольфганга музычнаму свету як выканаўца-віртуоза. Гэтага патрабаваў негалосны даўнейшы звычай, што захоўваўся аж да часоў Бетховена: той, хто хацеў заслужыць рэпутацыю кампазітара, павінен быў зарэкамендаваць сябе як выканавец. Спадзеючыся атрымаць для хлопчыка добрую пасаду і апекуна сярод прадстаўнікоў вядомых дваранскіх асоб, Леапольд вырашыў здзейсніць канцэртныя вандраванні па каралеўскіх і княскіх дварах Еўропы. Пачалася пара падарожжаў, што доўжылася амаль дзесяць гадоў. У студзені 1762 года Леапольд распачаў са сваімі дзецьмі першае спробнае канцэртнае падарожжа ў Мюнхен, пакінуўшы жонку дома. Вольфгангу на момант падарожжа мінула толькі шэсць гадоў. Пра гэта вандраванне вядома толькі, што яно доўжылася тры тыдні, і дзеці выступалі перад курфюрстам Баварыі .
Поспех у Мюнхене і энтузіязм, з якім слухачы сустракалі Вольфганга і яго сястру Нанерль, задаволілі Леапольда і ўмацавалі ў ім намер прадоўжыць падобныя паездкі. Неўзабаве пасля прыезду дадому ён вырашыў, што ўвосень уся сям’я паедзе ў Вену. Леапольд нездарма меў надзеі менавіта на Вену: у той час яна была цэнтрам еўрапейскай культуры і мастацтваў, і таму перад музыкамі там адкрываліся шырокія магчымасці, ім аказвалі падтрымку ўплывовыя апекуны. Дзевяць месяцаў, якія заставаліся да падарожжа, Леапольд правёў за далейшай адукацыяй Вольфганга. Аднак ён рабіў упор не на тэорыю музыкі, у якой яго сыну яшчэ мела быць шмат чаму навучыцца, а на свайго роду глядзельныя фокусы, якія публіка таго часу шанавала больш, чым саму гру. Так, прыкладам, Вольфганг навучыўся граць на пакрытай тканінай клавіятуры і з завязанымі вачыма, і не рабіў пры гэтым памылак. Нарэшце, Леапольд узяў у архібіскупа водпуск і 18 верасня таго ж года з сям’ёй адправіўся ў Вену. Па шляху яны спыніліся ў Лінцы, дзе ў доме графа Шліка дзеці далі канцэрт. На канцэрце былі таксама Графы Герберштэйн і Пальфі, вялікія аматары музыкі. Яны былі гэтак захоплены і здзіўлены грой маленькіх вундэркіндаў, што паабяцалі прыцягнуць да іх увагу венскай шляхты.
Падчас вандроўкі з Лінца ў Вену на паштовым караблі па Дунаі Моцарты зрабілі кароткі прыпынак у . Тут, у францысканскім манастыры, Вольфганг упершыню ў жыцці паспрабаваў граць на аргане. Па выразе Леапольда Моцарта, францысканцы «ледзь не памерлі ад захаплення», калі пачулі, наколькі цудоўна грае хлопчык. 6 кастрычніка Моцарты высадзіліся на бераг у Вене.
Тымчасам, графы Герберштэйн і Пальфі стрымалі абяцанне: прыбыўшы ў Вену нашмат раней Моцартаў, яны расказалі пра канцэрт у Лінцы эрцгерцагу Іосіфу, а той, у сваю чаргу, расказаў пра канцэрт сваёй маці, імператрыцы Марыі Тэрэзіі. Дзякуючы гэтаму, пасля прыбыцця ў Вену бацька атрымаў запрашэнне на аўдыенцыю ў Шонбруне на 13 кастрычніка 1763 года. Пакуль Моцарты чакалі прызначанага дня, яны атрымлівалі мноства запрашэнняў выступіць у дамах Венскіх дваран, у тым ліку і ў доме віцэ-канцлера, графа Каларэда, бацькі будучага апекуна Моцарта, архібіскупа Іераніма Каларэда. Ад гры Маленькага Вольфганга слухачы прыходзілі ў захапленне. Неўзабаве ўся венская арыстакратыя толькі і гаварыла пра маленькага віртуоза.
У прызначаны дзень, 13 кастрычніка, Моцарты паехалі ў Шонбрун, дзе тады знаходзілася летняя рэзідэнцыя імператарскага двара. Імператрыца ўладкавала Моцартам гэтак цёплы і ветлівы прыём, што яны адчулі сябе спакойна і нязмушана. На канцэрце, што доўжыўся некалькі гадзін, Вольфганг бездакорна граў самую размаітую музыку: ад уласных імправізацый да твораў, якія даваў яму прыдворны кампазітар Марыі Тэрэзіі, . Імператар Франц I, жадаючы на свае вочы пераканацца ў таленце дзіцяці, прасіў яго дэманстраваць падчас гры разнастайныя выканальніцкія трукі: ад гры адным пальцам да гры на клавіятуры, пакрытай тканінай. Вольфганг лёгка спраўляўся з падобнымі выпрабаваннямі, апроч таго, разам з сястрой ён граў у чатыры рукі самыя розныя п’есы. Імператрыца была зачаравана грой маленькага віртуоза. Моцарты бывалі ў Шонбруне двойчы. Каб дзеці маглі з’яўляцца там у прыгажэйшым адзенні, чым тое, якое ў іх было, імператрыца падарыла Моцартам два касцюмы — для Вольфганга і яго сястры Нанерль.
Прыезд маленькага віртуоза вырабіў сапраўдную сенсацыю, дзякуючы гэтаму Моцарты штодня атрымлівалі запрашэнні на прыёмы ў дамы шляхты і арыстакратыі. Леапольд не хацеў адмаўляцца ад запрашэнняў гэтых высокапастаўленых асоб, бо ў іх ён бачыў патэнцыяльных апекуноў сына. Выступы, што доўжыліся парой па некалькі гадзін, моцна вымотвалі Вольфганга. У адным з лістоў Леапольд выяўляе боязь за яго здароўе. Сапраўды, 21 кастрычніка, пасля чарговага выступу перад імператрыцай, Вольфганг адчуў сябе дрэнна, і пазней злёг, жалячыся на боль ва ўсім целе. З’явіўся чырвоны сып, пачаўся моцны жар — Вольфганг захварэў шкарлятынай. Дзякуючы добраму лекару ён хутка паправіўся, аднак запрашэнні на прыёмы і канцэрты перасталі паступаць, бо арыстакраты баяліся падхапіць заразу. Таму Леапольд ахвотна пагадзіўся на запрашэнне, што прыйшло ад венгерскіх дваран, і павёз дзяцей у Прэсбург (цяпер — Браціслава). Вяртаючыся ў Зальцбург, Моцарты зноў на некалькі дзён затрымаліся ў Вене і вярнуліся дамоў у першых чыслах новага 1763 года.
Вялікае вандраванне (1763—1766)
Пасля перапынку ў некалькі месяцаў Леапольд вырашыў працягнуць канцэртную дзейнасць з дзецьмі. Мэтай новага падарожжа быў абраны Парыж — адзін з найбуйнейшых музычных цэнтраў Еўропы таго часу. Апякун Леапольда, князь-архібіскуп зальцбургскі Сігізмунд фон Шратэнбах падтрымаў амбіцыйны праект свайго падначаленага, і даў яму водпуск, але ён не чакаў, што Леапольд будзе адсутнічаць больш за тры гады. Сям’я выехала з Зальцбурга 9 ліпеня 1763 года. Наведаўшы па шляху мноства гарадоў і княскіх двароў Германіі, у якіх Моцарты таксама давалі канцэрты, толькі 18 лістапада таго ж года яны прыбылі ў Парыж. Слава пра дзяцей-віртуозаў хутка шырылася, і, дзякуючы гэтаму, жаданне шляхетных асоб паслухаць ігру Вольфганга было вялікім.
Парыж вырабіў на Моцартаў вялікае ўражанне. У студзені Вольфганг напісаў свае першыя чатыры санаты для клавесіна і скрыпкі, якія Леапольд аддаў у друк. Ён лічыў, што санаты вырабяць вялікую сенсацыю: на тытульным лісце было паказана, што гэта складанні сямігадовага дзіцяці. Канцэрты, якія давалі Моцарты, выклікалі вялікі ажыятаж. Дзякуючы атрыманаму ў Франкфурце рэкамендацыйнаму лісту, Леапольд і яго сям’я былі ўзяты пад заступніцтва нямецкага энцыклапедыста і дыпламата, Фрыдрыха Мельхіёра фон Грыма, што меў вялікія сувязі. Менавіта дзякуючы высілкам Грыма Моцартаў запрасілі выступіць пры двары караля Людовіка XV у Версалі. 24 снежня, перад Раством, яны прыбылі ў палац і правялі там два тыдні, даючы канцэрты перад каралём і . На новы год Моцартам нават было дазволена быць на ўрачыстым баляванні, што лічылася асаблівым гонарам — яны павінны былі стаяць ля стала, поруч з каралём і каралевай.