Ёган Во́льфганг фон Гё́тэ ( ; таксама Göthe; , Франкфурт-на-Майне — , ) — нямецкі паэт, пісьменнік і навуковец.
Гётэ тварыў у розных жанрах: паэзія, драма, эпас, аўтабіяграфія, эпісталярыя і інш. Гётэ стаў галоўным ідэолагам плыні «Бура і націск». Разам з Шылерам, Гердэрам і Віландам ён стварыў так званы Веймарскі класіцызм. Раман Гётэ «Вільгельм Майстэр» заклаў асновы выхаваўчага рамана эпохі Асветніцтва. Творы Гётэ, асабліва трагедыя «Фаўст», прызнаны шэдэўрамі нямецкай і сусветнай літаратуры.
Спадчына філосафа і паэта захоўваецца і вывучаецца ў Архіве Гётэ і Шылера ў Веймары.
Біяграфія
Пачатак жыцця Гётэ нарадзіўся ў Франкфурце-на-Майне ў сям’і заможнага адваката. Першыя літаратурныя спробы Ёгана адносяцца да васьмігадовага ўзросту. Не надта суровае хатняе выхаванне і адукацыя, а потым вольныя студэнцкія гады пакідалі маладому паэту багата часу для чытання і літаратурных спробаў ва ўсіх жанрах і стылях эпохі Рэнесанса, так што да ўзросту 19 год, калі цяжкая хвароба прымусіла яго прыпыніць навучанне, Гётэ ўжо валодаў прыёмамі версіфікацыі і драматургіі і быў аўтарам немалой колькасці твораў, большасць з якіх потым знішчыў. Адмыслова быў захаваны толькі зборнік «Аннета» (1767) — кніга вершаў і прозы, прысвечаная Анне Катарыне Шонкопф, дачцэ гаспадара карчмы, дзе Гётэ часта абедаў, і пастаральная камедыя «Настрой закаханага» (1767).
«Бура і націск» Вывучаў права ў Лейпцыгу і Страсбургу па волі бацькі, хаця сам не хацеў звязваць лёс з гэтай прафесіяй. На страсбургскі перыяд прыпадае каханне Гётэ да маладой Фрыдэрыкі Брыён. Свае пачуцці малады паэт пачаў выказваць вершамі.
Ёган Гётэ ўзначаліў літаратурны бунт супраць прынцыпаў, усталяваных тэарэтыкамі Асветы. У Страсбургу Гётэ пазнаёміўся з Ёганам Готфрыдам Гердэрам, вядучым крытыкам і ідэолагам руху «Бура і націск», які будаваў планы стварэння ў Германіі новай вялікай літаратуры. Захапленне Гердэра Шэкспірам, Асіянам, англійскай паэзіяй і фальклорам адчыніла новыя далягляды перад маладым паэтам, талент якога тады толькі пачынаў раскрывацца. У гэты час паэт напісаў сваю першую п’есу, «Гёц фон Берліхінген», а праз некалькі год і трагедыю «Эгмант».
Гётэ дапамагаў Гердэру збіраць народныя песні і склаў шмат вершаў на манеру народнай песні. Палкае шчасце побач з Фрыдэрыкай Брыён знайшло выраз у яскравай вобразнасці і пяшчотнасці вершаў, як «Спатканне і ростань», «Майская песня», «З размаляванай стужкай»; дакоры сумлення ад раставання з ёй адлюстраваліся ў сцэнах пакінутасці і адзіноты ў яго вялікіх паэмах. Пад уплывам нешчаслівага кахання да дзяўчыны сябра з’явіліся «Пакуты маладога Вертэра» (бел. пер. Л.Баршчэўскага, 1999), якія праславілі Гётэ на ўвесь свет. Пачалася праца над славутым «Фаўстам» 1781—1831; бел. пер. В.Сёмухі, 1976.
Пасля заканчэння навучання Гётэ працаваў адвакатам у Франкфурце. Яму не падабаўся гэты занятак, але іншым чынам ён не мог зарабіць сабе на жыццё.
Пры Веймарскім двары Увесну 1775 года адбыліся заручыны з Лілі Шонеман, у гэтым жа годзе малады герцаг Веймарскі Карл-Аўгуст запрасіў Гётэ на пасаду міністра. Для паэта пачаўся перыяд чынавенскай кар’еры ва ўрадзе невялічкага герцагства. Не прыпыняе Гётэ і пісьменніцкую дзейнасць, з’яўляюцца балады «Эльфійскі князь» і «Рыбак».
Адзінаццаць гадоў пры веймарскім двары карэнным чынам змянілі жыццё паэта. Гётэ заўсёды знаходзіўся ў цэнтры свецкага жыцця, быў сябрам герцагскай Тайнай рады, а потым — дзяржаўным міністрам. Ён займаўся развіццём інфраструктуры, фінансамі, рэкрутаваннем войска, здабычай выкапняў і іншым. Многія гады ён правёў вывучаючы геалогію, мінералогію, батаніку, анатомію. Эмацыйнасць і бунтарства яго маладосці адыходзяць на другі план, саступаючы месца новым ідэалам: стрыманасці, самакантролю, ураўнаважанасці, гармоніі.
Вялікая занятасць у дзяржаўных справах перашкаджае Гётэ завяршаць пачатыя творы — «Вільгельм Майстар», «Эгмонт», «Іфігенія ў Таўрыдзе», «Тарквата Таса». Паэт бярэ адпачынак на паўтары гады і ад’язджае ў Італію, дзе займаецца выяўленчым мастацтвам і чытаннем.
Класічны перыяд З ад’ездам Гётэ ў Італію (1786—1788) «пачаўся класічны» перыяд у яго творчасці.
Вярнуўшыся ў Веймар у 1789 годзе, Гётэ наступныя шэсць год шмат вандраваў, наведаў Венецыю, суправаджаў герцага ў яго паездцы ва Вроцлаў, удзельнічаў у ваеннай кампаніі супраць Напалеона. У чэрвені 1794 ён пазнаёміўся з Фрыдрыхам Шылерам, які прасіў дапамогі ў выданні часопісу, а пасля жыў галоўным чынам у Веймары. Сяброўства з Шылерам, сумесная праца над сатырычнымі Ксеніямі (1796), баладамі (1797) сталі для Гётэ выдатным творчым стымулам. Былі скончаныя і апублікаваныя многія яго творы, у тым ліку «Рымскія элегіі». Былі завершаныя «Гады вучэння Вільгельма Майстэра», працягнулася праца над «Фаўстам», з’явіліся некалькі новых твораў («Алексіс і Дора», «Амінтас», «Герман і Даратэя» і іншыя). Ёган Гётэ напісаў у прозе «Гутаркі нямецкіх эмігрантаў».
У 1806 годзе Гётэ ажаніўся з Крысціянай Вульпіус, маладой жанчынай, ад якой меў шмат дзяцей, з якіх, аднак, выжыў толькі сын Аўгуст.
У сярэдзіне 1810-х гг. Гётэ напісаў лібрэта да музыкі оперы «Фаўст» аўтарства А. Г. Радзівіла, кампазітара родам з Вільні.
Слава Ёгана Гётэ распаўсюджвалася шырэй і шырэй. Прыхільнікі з розных краін з’яжджаліся ў Веймар, каб выказаць яму сваю пашану. Сам паэт, аднак, усё больш хаваўся ад людзей і іх меркаванняў, будуючы ў сваёй творчасці ўласны свет прыгажосці і ідэальных формаў. Гётэ пачаў займацца прыродазнаўствам.
Канец жыцця Да самой смерці Гётэ працягваў быць актыўным пісьменнікам і палымяным каханкам. Свае пачуцці да чарговай пасіі Марыяны фон Вілемер ён выказаў у «Заходне-ўсходнім дыване».
Свае ўспаміны Гётэ ўвасобіў у творы «Сачыненне і праўда». Неўзабаве перад сваёй смерцю ён скончыў другую частку драмы «Фауст», яшчэ аднаго знакавага твору, над якім Гётэ працаваў доўгія дзесяцігоддзі. У гісторыі доктара Фауста Ёган Гётэ паказвае шлях чалавека-шукальніка з заблытанага жыцця да паразумення яго сапраўднага паклікання — службы грамадству.
Паэт памёр у Веймары ва ўзросце 83 гадоў.
Творчасць Гётэ Энтані Графтан назаве Гётэ «ўзорам таго, як антычныя ідэалы ўзбагачалі сучасную культуру»Журнальный зал | НЛО, 2006 N82 | ЭНТОНИ ГРАФТОН — От полигистора к филологу.
Ранняя творчасць Першым значным творам Гётэ гэтай новай пары з’яўляецца «Гёц фон Берліхінген» (спачатку «Gottfried von Berlichingen mit der eisernen Hand»), 1773) — драма, што вырабіла на сучаснікаў велізарнае ўражанне. Яна высоўвае Гётэ ў першыя шэрагі нямецкай літаратуры, ставіць яго на чале пісьменнікаў перыяду «Буры і націску». Своеасаблівасць гэтага твора, напісанага прозай у манеры гістарычных хронік Шэкспіра, не столькі ў тым, што ён рэабілітуе нацыянальную даўніну, драматызуючы гісторыю рыцара XVI стагоддзя, — бо ўжо Бодмер, Э. Шлегель, Клапшток, а пад канец XVII стагоддзя Лоэнштэйн («Арміній і Туснельда») звярталіся да старажытных перыядаў германскай гісторыі, — колькі ў тым, што гэта драма, узнікаючы за межамі літаратуры ракако, уступае таксама ў супярэчнасць з літаратурай Асветніцтва, найболей уплывовым дагэтуль плынню культуры. Выява змаганца за сацыяльную справядлівасць — тыповую выяву літаратуры Асветніцтва — атрымвае ў Гётэ незвычайную інтэрпрэтацыю. Рыцар Гёц фон Берліхінген, які засмучаецца пра становішча спраў у краіне, узначальвае сялянскае паўстанне; калі ж апошняе прымае вострыя формы, адыходзіць ад яго, кленучы перарослы яго рух. Усталяваны правапарадак святкуе: прад ім роўна нямоглыя рэвалюцыйны рух мас, вытлумачаны ў драме як развязаны хаос, і асоба, што спрабуе супрацьставіць яму «свавольства». Гёц знаходзіць волю не ў свеце людзей, але ў смерці, у зліцці «з маці-прыродай». Значэнне знака мае апошняя сцэна п’есы: Гёц выходзіць з вязніцы ў сад, бачыць бязмежнае неба, яго атачае якая ажывае прырода: «Бог Усёмагутны, як добра пад Тваім небам, як добрая воля! Дрэвы распускаюць ныркі, увесь свет выкананы спадзяванняў. Бывайце, дарагія! Карані мае падсечаны, сілы мяне пакідаюць». Апошнія словы Гёца: «О, якое нябеснае паветра! Свабода, воля!».
Творы «Клавіга» (1774) «Пакуты маладога Вертэра» (1774) «Іфігенія ў Таўрыдзе» (1779—1788) «Тарквата Таса» (1780—1789) «Лясны цар» (1782) «Эгмант» (1788) «Вопыт аб метамарфозе раслін» (1790) «Рэйнеке-ліс» (1792) «», (1794) «Фаўст» (1774—1832) «Вучэнне пра колер» (), (1810) «Заходне-ўсходні дыван» (1819) Аўтабіяграфія
«Пакуты маладога Вертэра» «Пакуты маладога Вертэра» (1774) — раман у лістах, самае дасканалае стварэнне Гётэ перыяду «Буры і націску». Калі «Гёц фон Берліхінген» зрабіў імя Гётэ шырока вядомым у Германіі, то «Вертэр» даў аўтару сусветную славу. У рамане адлюстраваны канфлікт паміж чалавекам і светам, што прыняў форму любоўнай гісторыі. Вертэр — рамантык, моцная ў сваім разуменні асоба. Фінальным стрэлам юнак кідае выклік жорсткаму, несправядліваму свету і якія жывуць у ім ганарыстым людзям. Ён адпрэчвае законы цяперашняй бюргеровской Германіі і аддае перавагу памерці, але не зраўнацца напышлівым, ліслівым людзям. Ён — антыпод Праметэя, і ўсё ж Вертэр-Праметэй — канчатковыя звёны аднаго ланцуга вобразаў Гётэ перыяду «Буры і націску». Іх быццё ў роўнай меры разгортваецца пад знакам асуджанасці. Вертэр спусташае сябе ў спробах адбараніць рэальнасць выдуманага ім свету, Праметэй імкнецца ўшанаваць сябе ў стварэнні «вольных», незалежных ад улады Алімпа істот, стварае рабоў Зеўса, людзей, падначаленых вышэй іх якія стаяць, трансцэндэнтным сілам.
«Іфігенія» Іфігенія — гераіня аднайменнай драмы — ратуе свайго брата Арэста і яго сябра Пілада, якіх як чужаземцаў чакае смерць на берагах Таўрыды, тым, што аддае свой і іх лёс у рукі Таанта — цара Таўрыды, адмаўляючыся ад іншых, прапанаваных Піладам, шляхоў выратавання. Гэтым учынкам яна здымае з роду Тантала праклён. Свавольства Танталу адкуплена Іфігеніяй, якая зракаецца ад свавольства. Разам з Іфігеніяй Арэст — глыбока паказальная фігура. У пачатку драмы ён, гнаны фурыямі, агорнуты злавеснай турботай. Уся яго істота ахоплена замяшаннем, апантанасцю; канец драмы прыносіць яму вылячэнне. У яго душы, абноўленай Іфігеніяй, запаноўвае мір. Арэст, падобна Гёцу і Вертэру, спадзяваўся знайсці вызваленне ў смерці; падобна Праметэю, ён бачыў у алімпійцах істот, варожых чалавеку; падобна многім персанажам эпохі «Буры і напору», ён не ў сілах быў нідзе знайсці «адпачынку і супакою» [ср. верш «Jägers Nachtlied» — «Начная песня паляўнічага» («ніколі, ні дома, ні ў поле, не знаходзіць ні адпачынку, ні супакою…»)]. Іфігенія вылечвае яго. У фінале п’есы ён дзее як ёй падобны. Арэст — двайнік Гётэ, які пераадольвае «Буру і націск».
«Рымскія элегіі» Цэнтральны вобраз «Элегій» — паэт (Гётэ), перапоўнены паганскай радасцю жыцця, далучаюцца да свету антычнай культуры («Тут я ў старажытных учусь… На гэтай класічнай глебе цяперашняе стагоддзе і мінулае больш зразумела мне кажуць», V элегія), Які бачыць свет вокам скульптара («Гляджу чуллівыя вочы, глядзелай рукой мацаю», там жа). Ён аддаецца радасцям пачуццёвага кахання, але любоў цяпер тлумачыцца не як сіла, што збліжае чалавека са смерцю, але як з’ява, якое сведчыць аб трываласці зямных сувязей. Герой «Элегія» бярэ ў жыцці ўсё, што яна можа яму даць, не парываецца да недаступнага.
«Эгмант» Фонам для трагедыі «Эгмант» служыць барацьба Нідэрландаў з іспанскім панаваннем. Аднак Эгмант, пастаўлены ў становішча змагара за нацыянальную незалежнасць, не ахарактарызаваны як змагар, палюбоўнік ў ім засланяе палітыка. Жывучы імгненнем, ён адракаецца ад замаху на волю лёсу, на волю гісторыі. Такая эвалюцыя ладу змагара за лепшую рэчаіснасць у творчасці Гётэ. На змену таму, Гёцу, які ўмее змагацца і ненавідзець, з’яўляецца Эгмант, які прадстаўляе жыцця ісці сваім усталяваным шляхам і гіне ў выніку сваёй бестурботнасці.
«Тарквата Таса»