Зілупэ

Зі́лупэ (, гістарычна Sīnuoja (ад латг. sīna — 'мяжа'); да 1931 года — Ро́зенава, Рэзенмуйжа) — самы ўсходні горад Латвіі, знаходзіцца ў складзе Лудзенскага края ў гістарычным рэгіёне Латгалія. Знаходзіцца ў верхнім цячэнні ракі Зілупэ (іншая назва — Сіняя), за 33 км ад краявога цэнтра Лудза, за 55 км на ўсход ад горада Рэзэкнэ і ўсяго ў 3 км ад мяжы з Пскоўскай вобласцю Расіі. Адлегласць да Рыгі па аўтадарозе складае 302 км, па чыгунцы — 280 км. Праз горад праходзіць чыгуначная лінія Рэзэкнэ II — Зілупэ і аўтадарога P52.

Геаграфія Зілупэ знаходзіцца на беразе ракі Зілупэ, якая з'яўляецца левым прытокам ракі Вялікая (лат.: Mude, Veļikaja), на Зілупскай раўніне ў Мудаўскай нізіне. Рака абмяжоўвае горад з усходу, у той час як заходняй мяжой служыць рэчка Грыва, якая ўпадае ў Істру — паўночную мяжу горада (Істра, у сваю чаргу, упадае ў Зілупэ). На поўдні горад аддзелены ад Залескай воласці меліярацыйным каналам.

Горад мае незвычайную для Латвіі структуру выкарыстання зямель: забудаваныя плошчы займаюць толькі каля 20 % яго тэрыторыі, сельскагаспадарчыя ўгоддзі — 30 %, лясы і зялёныя зоны — 40 %, астатнія землі і воды — 10 %. Рэльеф наваколля ўзгорысты, з выразна пазначанымі рачнымі далінамі. Паводле ландшафтнага раянавання Латвіі, Зілупэ знаходзіцца ва Усходнелатгальскім лесабалотным масіве — адным з самых забалочаных ландшафтных раёнаў краіны (балоты займаюць каля 30 % тэрыторыі). У XX стагоддзі лясістасць наваколля Зілупэ вырасла амаль у чатыры разы, пераважна з-за зарастання або наўмыснага аблясення сельскагаспадарчых угоддзяў. У паўночнай частцы горада знаходзяцца іглічныя лясы і могілкі.

Гісторыя Горад Зілупэ пачаў фарміравацца ў 1900 годзе як пасёлак пры чыгуначнай станцыі Розенаўская на лініі Масква — Віндава (каля вёскі Рыўцаны Пасіенскай воласці). Назва звязана з тым, што станцыйны комплекс быў пабудаваны на зямлі, адчужанай у барона Розена«Спутник по Московско-Виндавской железной дороге». — М.: Т-во «Печатня С. П. Яковлева», 1909. — С. 245.. Каля станцыі на левым беразе ракі Зілупэ пачалі сяліцца чыгуначныя рабочыя, служачыя, гандляры і іншыя. Ужо ў 1908 годзе ў Розенава былі земскі начальнік, паліцэйскі прыстаў, дзейнічалі пошта, школа і шматлікія гандлёвыя прадпрыемствы, якія абслугоўвалі шырокае наваколле. Самы стары будынак горада знаходзіцца на вуліцы Брывібас, 18, дзе спачатку размяшчалася пошта, а пазней — школа.

Першая сусветная вайна перапыніла развіццё пасёлка: у 1918 годзе быў падарваны чыгуначны мост і разабраны пераезды, што спыніла зносіны з наваколлем. З лістапада 1918 года да студзеня 1920 года ў Зілупэ існавала бальшавіцкая ўлада. Падчас вайны за незалежнасць Латвіі 26 студзеня 1920 года Курземская дывізія пачала наступ уздоўж чыгункі з задачай дасягнуць лініі ракі Зілупэ і возера Асвея. 1 мая 1920 года ў ваколіцах Зілупэ праходзілі разведвальныя рэйды латвійскай арміі ў глыбокім тыле бальшавікоў.

Пасля набыцця незалежнасці Латвіі ў 1920 годзе Розенава было перайменавана ў Зілупэ. Пачаўся новы ўздым: у прымежжы стварылі пункты абмену, праз якія ўвозілі каштоўныя металы (золата, серабро) з Расіі і адпраўлялі далей у Рыгу. У 1924 годзе пасля закрыцця гэтых пунктаў эканамічная актыўнасць знізілася, аднак гэты перыяд спрыяў развіццю мястэчка. Тут размяшчаліся гарнізон памежнай аховы, мытня і рота салдат 9-га Рэзэкненскага палка. У 1925 годзе Зілупэ атрымала статус шчыльнанаселенага пункта (вёскі), быў пабудаваны новы мураваны будынак для школы, у адкрыцці якога ўдзельнічаў Яніс Райніс.

25 мая 1931 года Зілупэ атрымала статус горада, а ў 1938 годзе — герб, у якім адлюстравалася ідэя памежнага горада (шчыт залатога і чырвонага колераў з ключом). Галоўнымі заняткамі насельніцтва былі гандаль, сельская гаспадарка і дробнае рамяство. Працавалі вадзяны млын з электрастанцыяй, піларама, майстэрня па апрацоўцы воўны, 120 розных крам, аптэка (заснаваная ў 1901 годзе) і бальніца Т. Рыхтэра. Чыгуначнае дэпо выконвала рамонт вагонаў і лакаматываў. У горадзе працаваў міравы суддзя, паліцэйскі ўчастак, мытня і лясніцтва.

У чэрвені 1940 года ў Зілупэ ўвайшла Чырвоная Армія. У пачатку Вялікай Айчыннай вайны, 27 чэрвеня 1941 года, падчас нямецкага авіяналёту на чыгуначнай станцыі выбухнуў вагон з боепрыпасамі — з-за выбуху згарэла большая частка цэнтра горада, загінула шмат бежанцаў і чырвонаармейцаў. У ліпені 1941 года Зілупэ акупаваў вермахт. Падчас Халакосту была знішчана большая частка яўрэйскага насельніцтва горада. 17 ліпеня 1944 года горад быў адбіты Чырвонай Арміяй. У выніку савецкіх дэпартацый і арыштаў пацярпелі і жыхары Зілупэ.

У 1949—1959 гадах Зілупэ быў раённым цэнтрам Зілупскага раёна. У савецкі час тут працаваў цэх лудзенскага завода «Металіст» (вырабляў дзіцячыя санкі і тавары шырокага спажывання), трыкатажныя і швейныя майстэрні, пякарня. Пазней горад уваходзіў у склад Лудзенскага раёна, а з 2002 па 2021 год з'яўляўся цэнтрам Зілупскага края. Зараз ён мае адзінае мясцовае кіраванне з Залескай воласцю.

Пасля аднаўлення незалежнасці Латвіі Зілупэ стаў прымежным горадам, а бліжэйшы пераход Тэрэхава — асноўным транзітным калідорам з Еўропы ў Расію. Гэта стварыла вялікую нагрузку на інфраструктуру: чэргі грузавікоў дасягалі 15 км, што прыводзіла да забастовак вадзіцеляў. Нягледзячы на беспрацоўе пасля сусветнага крызісу 2008 года, у горадзе быў праведзены капітальны рамонт інфраструктуры: адрамантаваны дзіцячы сад (колькасць дзяцей вырасла з 20 да больш чым 100), пабудаваны новы стадыён, музычна-мастацкая школа, рэканструяваны цепласеткі (горад мае адзін з самых нізкіх тарыфаў на ацяпленне дровамі). Створаны пансіянат для састарэлых з-за адтоку моладзі. З 2005 года мэрам горада нязменна абіраўся Алег Агафонаў (які перыядычна падвяргаўся праверкам Цэнтра дзяржаўнай мовы за недастатковае валоданне латышскай мовай).

Беларуская меншасць у міжваенны перыяд У 1920—1930-я гады Зілупэ з'яўлялася адным з асяродкаў беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў Латгаліі. Паводле перапісу 1935 года тут пражывала 180 беларусаў. У горадзе дзейнічаў актыўны аддзел Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 117 сябраў.

Улетку 1930 года Зілупскі аддзел ТБМЛ разам з іншымі арганізацыямі ініцыяваў правядзенне публічных курсаў па беларусазнаўстве для жыхароў навакольных вёсак. Аднак з-за немагчымасці арганізаваць іх непасрэдна ў Зілупэ, курсы былі перакананы ў Люцын.

Мясцовая моладзь актыўна далучалася да тэатральнай дзейнасці. Зілупэ рэгулярна станавілася месцам гастроляў беларускіх тэатральных труп. У маі 1923 года сюды прыязджалі вучні Люцынскай беларускай гімназіі на чале з Кастусём Езавітавым і паставілі п'есу «Паўлінка». У маі 1930 года артысты Рыжскага беларускага народнага тэатра зладзілі тут «тэатральны рэйд» з пастаноўкай п'есы «Калісь». 22 сакавіка 1933 года цэнтральнае кіраўніцтва Таварыства беларускага тэатра прапанавала паставіць у Зілупэ п'есу «Змагары за ідэю» ў межах тыдня народнай культуры.

Акрамя таго, у горадзе ладзіліся публічныя лекцыі. Напрыклад, у 1933 годзе падчас лекцыі Кастуся Езавітава ў Зілупэ прысутнічала каля 200 чалавек, што выклікала станоўчыя водгукі нават у заходнебеларускай прэсе.

З усталяваннем аўтарытарнага рэжыму ў 1934 годзе беларускае грамадска-культурнае жыццё ў горадзе было спынена.

Насельніцтва

Гістарычна Зілупэ быў шматнацыянальным горадам. З 1903 года тут было дазволена сяліцца яўрэям. Да 1914 года ў Розенаве налічвалася каля 1000 іўдзеяў, у 1912 годзе пабудавана сінагога, а ў 1923 годзе адкрыта яўрэйская школа. У 1930 годзе яўрэі складалі каля 70 % насельніцтва пасёлка. Пасля аб'яднання з суседнімі вёскамі ў 1931 годзе і атрымання статусу горада доля яўрэяў знізілася (у 1935 годзе іх было 471 чалавек — каля 30 %)Места нашей памяти: Еврейские общины Латвии, уничтоженные в Холокосте. 2010. Перапіс 1935 года фіксаваў: 472 латышы, 471 яўрэй, 362 рускія, 180 беларусаў, 54 палякі, 11 немцаў, 10 літоўцаў (агулам 1566 чалавек).

У сучаснасці паводле этнічнага складу Зілупэ з'яўляецца самым «рускім» горадам Латгаліі. Паводле даных 2023 года: рускія — 54 %, латышы — 26 %, беларусы — 10 %, палякі — 2 %, украінцы — 2 %, іншыя — 6 %. У горадзе назіраецца актыўная дэпапуляцыя: з-за недахопу працоўных месцаў моладзь з'язджае. З-за дамінавання рускай мовы горад знаходзіцца ў значнай ступені ў расійскай інфармацыйнай прасторы. Паводле перапісу 2011 года 92,1 % жыхароў у якасці хатняй мовы выкарыстоўвалі рускую, 7,7 % — латышскую.

Эканоміка і транспарт У горадзе няма буйных прамысловых або будаўнічых прадпрыемстваў. Жыхары пераважна заняты ў муніцыпальных установах, памежнай ахове і мытні, сферах адукацыі і аховы здароўя, рознічным гандлі, дробных транспартных і дрэваапрацоўчых прадпрыемствах. Паводле індэкса тэрытарыяльнага развіцця Зілупэ мае найменшы паказчык сярод усіх гарадоў Латвіі.

Агінаючы Зілупэ, праходзіць аўтамагістраль A12 (частка еўрапейскага маршрута E22) Екабпілс — Рэзэкнэ — Лудза — граніца Расіі. Да горада падыходзіць рэгіянальная аўтадарога P52 (Зілупэ — Шкяўнэ — Эзэрніекі). Чыгуначная станцыя Зілупэ — канцавая для штодзённага пасажырскага маршруту Рыга — Зілупэ і памежная для міжнародных цягнікоў Рыга — Масква. Прамога аўтобуснага злучэння з Рыгай няма (курсіруе аўтобус Тэрэхава — Рэзэкнэ).

Рэлігія і славутасці

У даваенны час у горадзе дзейнічалі каталіцкі, лютэранскі і праваслаўны прыходы. На правым беразе ракі знаходзіцца драўляная Савелінкская каталіцкая капліца (з 1932 года), пабудаваная ў пачатку XIX стагоддзя з барочнай разьбой у алтары, якая з'яўляецца помнікам мастацтва дзяржаўнага значэння.

Праваслаўны прыход Крыжаўзвіжанскай царквы ўтварыўся ў 1866 годзе, калі Віцебскі губернатар пасля паўстання 1863 года загадаў перадаць праваслаўным каталіцкі касцёл у суседніх Брыгах. У 1920 годзе яго вярнулі католікам, тады ў Зілупэ (у доме Пятра Цімафеева) была створана часовая праваслаўная царква. Новы праект распрацаваў архітэктар Уладзімір Шэрвінскі ў 1935 годзе, але будаўніцтва мураванага храма сарвалася з-за вайны. Стары драўляны храм згарэў у 2004 годзе, на яго месцы ў 2008 годзе пабудавалі новую царкву па старым праекце Шэрвінскага. Каталіцкі касцёл Сэрца Езуса таксама з'яўляецца новабудоўляй на месцы старога будынка (асвечаны ў 2019 годзе).

У вёсцы Опалі (за 5 км ад Зілупэ) знаходзіцца святая крыніца і капліца, куды штогод ладзіцца хрэсны ход на свята Раства Прасвятой Багародзіцы. Побач з гарадскім скверам усталяваны два помнікі загінулым у Другой сусветнай вайне — чырвоным партызанам і салдатам. Штогод каля Кегумскай ГЭС праводзяцца «Святы ракі» (Upes svētki). Рака прыдатная для плавання на лодках, але гэта ўскладняецца памежным статусам тэрыторыі. Вакол горада пракладзены 24-кіламетровы веламаршрут.

У Зілупэ здымаліся некаторыя фільмы, у тым ліку «Хронікі Меланіі» Віестурса Кайрыша.

Зноскі

Літаратура

Спасылкі

Сайт Зілупэ

Катэгорыя:Гарады Латвіі Катэгорыя:Лудзенскі край Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі