Фрыцьё́ф На́нсен (, — ) — нарвежскі палярны даследчык, вучоны — доктар заалогіі, заснавальнік новай навукі — фізічнай акіянаграфіі, палітычны і грамадскі дзеяч, гуманіст, філантроп, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру за 1922 год, кавалер узнагарод многіх краін. Імем Нансена названыя геаграфічныя і астранамічныя аб’екты, у тым ліку кратар на Паўночным полюсе Месяца.
У маладосці стаў вядомы як спартсмен-лыжнік і канькабежац. У 27-гадовым узросце ўпершыню ў гісторыі перасёк на лыжах вострава Грэнландыя, што было ўспрынята шырокай публікай як грандыёзнае спартыўнае дасягненне. У ходзе спробы дасягнення Паўночнага полюса — экспедыцыі на караблі «Фрам» — дасягнуў 8 красавіка 1895 года . Хоць пасля гэтага Нансен не ўдзельнічаў у такіх прадпрыемствах, метады перамяшчэння і выжывання ў ільдах і абсталяванне, якое выкарыстоўвалася ім, сталі прыкладам для пераймання для многіх палярнікаў сусветнага класа; Нансен рэгулярна кансультаваў палярных даследчыкаў з розных краін.
Нансен вывучаў заалогію ва ўніверсітэце Крысціяніі, працаваў у Бергенскім музеі; яго даследаванні ў галіне будовы цэнтральнай нервовай сістэмы бесхрыбтовых былі абагульнены ў доктарскай дысертацыі 1888 года. Пасля 1897 года асноўныя навуковыя інтарэсы Нансена пераключыліся на зноў створаную навуку — акіянаграфію; даследчык удзельнічаў у некалькіх акіянаграфічных экспедыцыях у Паўночнай Атлантыцы.
Як патрыёт Нарвегіі, Нансен у 1905 годзе выступіў за скасаванне уніі Нарвегіі і Швецыі, пасля чаго на доўгія гады асноўным яго заняткам стала палітыка. Паміж 1905—1908 гадамі ён служыў пасланнікам Нарвегіі ў Лондане, паспрыяўшы сцвярджэнню высокага міжнароднага статусу Нарвегіі.
Апошняе дзесяцігоддзе жыцця Нансена звязана з Лігай Нацый. З 1921 года ён быў яе вярхоўным камісарам па пытаннях бежанцаў. Вялікі яго ўклад у наладжванне сувязей Еўропы і Савецкай Расіі, аказанне дапамогі галадаючым Паволжа. У 1922 годзе ён быў ганараваны Нобелеўскай прэміі міру за сваю працу па і асоб, перамешчаных у выніку Першай сусветнай вайны, і ўрэгуляванні звязаных з гэтым канфліктаў. Найважнейшай яго ініцыятывай былі Нансенаўскія пашпарты, якія дазваляюць бежанцам без грамадзянства знайсці прытулак у іншых краінах. Пасля смерці Нансена яго справа была працягнута Нансенаўскай арганізацыяй па пытаннях бежанцаў, цэнтральны офіс якой атрымаў у 1938 годзе Нобелеўскую прэмію за намаганні па распаўсюджванню пашпарта НансенаНобелеўская прэмія міру 1938 года на афіцыйным сайце прэміі.
Паходжанне
Сямейства Нансенаў — дацкага паходжання, яго роданачальнікам быў купец Ханс Нансен (1598—1667), які ў 16-гадовым узросце здзейсніў першае плаванне па Белым моры, а ў 21 год па запрашэнні цара Міхаіла Фёдаравіча абследаваў Архангельскае ўзбярэжжа. У 1621—1636 гадах служыў у Ісландскай кампаніі, кожны год здзяйсняючы паездкі на Поўнач. У далейшым ён жыў у Капенгагене і, добра валодаючы рускай мовай, служыў перакладчыкам караля Крысціяна IV. У 1633 годзе апублікаваў «Касмаграфію», якая ў значнай ступені была заснавана на досведзе яго падарожжаў. У 1654 годзе Ханс Нансен быў прызначаны бургамістрам Капенгагена, а ў 1658 годзе кіраваў яго абаронай падчас . Памёр на пасадзе вярхоўнага суддзі, усе апошнія гады жыцця ўзначальваў палітычную барацьбу дацкага бюргерства супраць дваран. Фрыцьёф Нансен, паводле ўспамінаў дачкі Ліў, надзвычай высока ацэньваў асобу свайго прапрапрапрадзеда.
Толькі ў XVIII стагоддзі Нансены перабраліся ў Нарвегію: у 1761 годзе Анкер Антоні Нансен (1730—1765) атрымаў прызначэнне на пасаду натарыуса ў Ітры-Согн (у акрузе Ёрэн на поўдзень ад Ставангера), дзе ажаніўся з мясцовай ураджэнкай, аднак пасля яго смерці сям’я вярнулася ў Данію. Характэрна, што А. Нансен увогуле не гаварыў па-нарвежску, але «лічыўся добрым нарвежцам». Яго адзіны сын Ханс Леердаль Нансен (1764—1821) быў суддзёй у Тронхейме, а на першым надзвычайным стортынгу 1814 года стаў актыўным прыхільнікам уніі са Швецыяй. Ад першага шлюбу ён меў шасцярых дзяцей. У сям’і Нансенаў лічылася, што яго другая жонка Вендэлія Крысціяна Луіса Мёлер — пазашлюбная дачка караля Фрэдэрыка VI. Яна і была маці Бальдура Фрыцьёфа Нансена (1817—1885) — бацькі Фрыцьёфа Нансена. Калі гэтая версія слушная, то Фрыцьёф Нансен быў траюрадным братам караля Фрэдэрыка VIII, бацькі нарвежскага караля Хокана VII.
Бальдур Нансен быў надзвычай строгім і рэлігійным чалавекам; будучы юрыстам, ён меў у сваіх кліентаў неабмежаваны ўзровень даверу. Першым шлюбам ён быў жанаты з Міне Мо — сваячкай паэта Ёргена Мо. Міне памерла ў снежні 1854 года праз тыдзень пасля нараджэння хваравітага сына Ханса, які памёр ва ўзросце 12 гадоў — у жніўні 1867 года. Другой жонкай Бальдура Нансена стала баранэса Адэлаіда Ёхана Тэкла Ісідарэа Ведэль-Ярлсберг (1832—1877), з роду нямецкага паходжання, які вядзе пачатак ад князёў Насаў-Зіген. Яе дзядзька — граф Ёхан Каспар Герман Ведэль-Ярлсберг (1779—1840) — займаў пасаду віцэ-караля Нарвегіі і быў аўтарам нарвежскай канстытуцыі 1814 года. У першы раз Адэлаіда выйшла замуж за сына пекара — лейтэнанта Якаба Бёлінга, ад якога мела пяцёра дзяцей. Заўдавеўшы ў 1853 годзе, Адэлаіда ў 1858-м выйшла замуж, папярэдне параіўшыся са старэйшымі дзецьмі, за Бальдура Нансена, які быў яе павераным у справах. Пасля вяселля пара Нансенаў пераехала ў сядзібу Стуро-Фрон (цяпер — Нансен-Фрон у межах Осла). У другім шлюбе было шасцёра дзяцей: першынец Фрыцьёф, які нарадзіўся ў 1859 годзе, памёр ва ўзросце 1 год. Другому сыну, які нарадзіўся 10 кастрычніка 1861 года, далі тое ж імя. У 1862 годзе ў яго з’явіўся брат Аляксандр.
Станаўленне
Дзяцінства і юнацтва
Да падзей свайго дзяцінства Нансен звярнуўся ў аўтабіяграфіі «На вольным паветры» (), апублікаванай у 1916 годзе. Усе мемуарысты адзначалі, што для сям’і Нансенаў былі характэрныя парадак і дысцыпліна, а таксама пакланенне перад спортам, асабліва лыжным — яго культывавала Адэлаіда Нансен. Фрыцьёфа сталі прывучаць да лыж з двух гадоў. У дзяцей не было пакупных цацак, Фрыцьёф сам майстраваў сабе лук са стрэламі, вуды, млынок на ручаі. У падлеткавым узросце яму з братам Аляксандрам дазвалялася праводзіць у лесе шмат часу, Нансен нават параўноўваў сябе з Рабінзонам. У 10 гадоў Нансен паспрабаваў скокнуць з трампліна ў Хусебю і не пакалечыўся толькі цудам, ужо з 15-ці гадоў ён рэгулярна ўдзельнічаў у лыжных спаборніцтвах разам са старэйшым братам Эйнарам Бёлінгам. У 1877 годзе Нансен стаў членам толькі што заснаванага лыжнага клуба Крысціяніі і ў тым жа годзе заняў 14-е месца на юнацкіх спаборніцтвах.
У школе — яго аддалі ў прэстыжную ўстанову Ю. Оша і П. Фоса — Нансен не выяўляў нейкіх канкрэтных здольнасцей, адрозніваўся ўпартасцю і самаўпэўненасцю, ахвотна ўдзельнічаў у бойках. Няўседлівасць не замінала заняткам любімымі прадметамі: матэматыкай і фізікай. Аднойчы ён паспрабаваў самастойна зрабіць стрэльбу з абрэзка вадаправоднай трубы і падчас яе выпрабаванняў ледзь не пазбавіўся вока.
У 1877 годзе раптоўна памерла Адэлаіда Нансен. Старэйшыя дзеці да таго часу ўжо пакінулі бацькоўскі дом, пры Бальдуры Нансене заставаліся Фрыцьёф і Аляксандр. Бацька прадаў сядзібу і пераехаў у Крысціянію. У тым жа 1877 годзе Нансен паставіў сусветны рэкорд па гонках на каньках на 1 мілю (1,6 км), а ў 1878 годзе ў першы раз стаў пераможцам нацыянальнага чэмпіянату па лыжных гонках. Усяго ён выйграў гэты чэмпіянат дванаццаць разоўLinn Ryne. Fridtjof Nansen: Man of many facets.
У 1880 годзе Фрыцьёф Нансен скончыў школу і здаў Examen artium, атрымаўшы вышэйшыя адзнакі па натуральных навуках і чарчэнні. Яго не вабіла кар’ера адваката (на юрыста стаў вучыцца Аляксандр Нансен), ён падаў заяву ў ваеннае вучылішча, але неўзабаве забраў яе. Ён доўга вагаўся і з паступленнем у Крысціянійскі ўніверсітэт, у рэшце рэшт выбраўшы заалогію, чым вельмі занепакоіў бацьку. Галоўнай прычынай выбару было тое, што «па юнацкай неспрактыкаванасці ён думаў, што вывучэнне заалогіі звязана з пастаянным знаходжаннем сярод прыроды — у адрозненне ад хіміі і фізікі, да якіх адчуваў асаблівую цягу». Да заняткаў ва ўніверсітэце Нансен прыступіў з пачаткам 1881 года, тады ж ён заваяваў другое месца ў нацыянальных спаборніцтвах па бегу на каньках.
Навуковым кіраўніком Нансена быў прафесар Роберт Колет (1842—1913), даўні сябар сям’і, які быў таксама кіраўніком кабінета заалогіі. Ён пераканаў Нансена заняцца біялогіяй цюленяў, для чаго таго варта было адправіцца на прамысловым судне ў Паўночны Ледавіты акіян. Неабходныя фармальнасці ўладзіў асабіста Бальдур Нансен, Фрыцьёфу трэба было ісці пад кіраўніцтвам капітана Акселя Крэфтынга (1850—1886) на шхуне «Вікінг».
Плаванне
Плаванне ў Ледавіты акіян было падрабязна апісана Нансенам на схіле гадоў у кнізе «Сярод цюленяў і белых мядзведзяў» (, 1924). Ён адкрыта пісаў, што сам не ведаў, чаму абраў менавіта Поўнач; навуковымі ведамі малады Нансен не валодаў, але ўжо быў дасведчаным стралком і паляўнічым (, 1924). Шхуна «Вікінг» пакінула Арэндал 11 сакавіка 1882 года і накіравалася да Ян-Маена, дзе знаходзіліся лёжні . Першыя шэсць сутак плавання Нансен моцна пакутаваў ад марской хваробы; пасля выздараўлення выконваў любую працу: грузіў вугаль, мыў посуд на камбузе. Калі не было штармоў, ён старанна займаўся зборам навуковых дадзеных: вымяраў тэмпературу марской вады на розных глыбінях і ў выніку абверг тэорыю шведскага фізіка Э. Эдлунга, які сцвярджаў, што марскі лёд фарміруецца на глыбінях каля 100 м, куды апускаецца з паверхні пераахалоджаная вада. Таксама Нансен займаўся зборам метэаралагічных дадзеных і лавіў дробных марскіх жывёл, частка ўлову (каралеўскія крэветкі) ішла на камбуз. Калі з’явіліся цюлені, Нансен канчаткова заваяваў аўтарытэт сярод членаў каманды сваёй добрай стральбой. 16 красавіка Нансен выявіў у льдах пла́ўнік — дрэва, вынесенае ў акіян ракой, — і спачатку палічыў, што гэта амерыканская хвоя, прынесеная ў Арктыку Гальфстрымам, аднак потым пераканаўся, што дрэва дастаўлена льдамі з Сібіры. Гэты плаўнік упершыню наштурхнуў Нансена на думку, што існуе пастаянны дрэйф лёду, які можа быць выкарыстаны для экспедыцыі ў Паўночны Ледавіты акіян.
Да пачатку мая «Вікінг» падышоў да Шпіцбергена, паляванне ўвесь гэты перыяд была няўдалым. Судна пайшло на поўдзень, 24 мая каманда наведала паўднёвае ўзбярэжжа Ісландыі, пасля чаго рушылі да Грэнландыі. Рух быў надзвычай складаным з-за велізарнай колькасці айсбергаў і бітага лёду, аднак Нансену ўдалося зрабіць важнае адкрыццё. Ён выявіў бураваты налёт на шматгадовым лёдзе і высветліў, што налёт складаецца з пылу і камячкоў глею. Узятыя ім пробы былі даследаваны толькі ў 1888 годзе і паказалі, што яны ўтрымліваюць мінеральныя ўкрапванні, перагной і часцінкі лішайнікаў, якія, імаверна, паходзяць з Сібіры. Былі знойдзеныя і дыятамеі, што яшчэ больш пераканала Нансена, што паміж паўночным узбярэжжам Сібіры і ўсходнім узбярэжжам Грэнландыі існуе плынь.
27 чэрвеня «Вікінг» апынуўся заціснуты суцэльнымі лядовымі палямі, пачаўся незапланаваны дрэйф. Шхуну зносіла на паўночны захад, часам яна аказвалася на адлегласці ў 12-13 міль ад грэнландскага ўзбярэжжа. Даследуючы айсбергі ў пачатку ліпеня, Нансен выявіў, што яны могуць пераносіць значныя колькасці мінеральнага матэрыялу, які дае ўяўленне пра геалагічную будову недаследаваных абласцей Грэнландыі. Нансен хацеў высадзіцца на ўзбярэжжы, але капітан Крэфтынг катэгарычна забараніў.
Толькі 16 ліпеня лёд стаў разрэджвацца, на шхуне развялі пары́, і 18 ліпеня судна накіравалася да Нарвегіі. 26 ліпеня Нансен вярнуўся ў Арэндал. У 1884 годзе ў «Геаграфічным часопісе» Нансен апублікаваў артыкул «Уздоўж усходняга берага Грэнландыі», у якім упершыню выявіўся яго талент пісьменніка.
Берген