Лаці́нскі алфаві́т () — алфавіт, які сфарміраваўся ў Старажытным Рыме для запісу лацінскай мовы. Паходзіць ад этрускага алфавіта, звязанага з заходнім варыянтам грэчаскага алфавіта; праз грэчаскую традыцыю яго паходжанне ўзыходзіць да фінікійскага пісьмаClackson J., Horrocks G. The Blackwell History of the Latin Language. — Malden; Oxford: Blackwell Publishing, 2007. — ISBN 978-1-4051-6209-8.Булыка А. М. Лацінскае пісьмо // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 9: Кулібін — Малаіта / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 166. — ISBN 985-11-0155-9. Электронная версія на Verbum.by..
У класічную эпоху лацінскі алфавіт меў 23 літары: A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z. Літары J, U і W як самастойныя графемы ў ім адсутнічалі: I абазначала як галосны, так і зычны гук, аналагічна V мела галосную і зычную функцыі; W узнікла пазней у сярэдневяковай лацінскай графічнай традыцыі для германскіх моўAllen W. Sidney. Vox Latina: A Guide to the Pronunciation of Classical Latin. — 2nd ed. — Cambridge: Cambridge University Press, 1978. — ISBN 978-0-521-37936-6.The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0..
Сучасны базавы лацінскі алфавіт мае 26 літар — A—Z. Ён склаўся ў выніку сярэдневяковага і ранненовага развіцця класічнага алфавіта і цяпер стандартызаваны як базавы лацінскі алфавіт ISO. Яго трэба адрозніваць ад лацінскага пісьма — шырэйшай графічнай сістэмы, якая ўключае алфавіты многіх моў і сотні дадатковых літар і мадыфікаваных знакаў.
Гісторыя
Паходжанне
Лацінскі алфавіт сфарміраваўся ў Лацыі ў асяроддзі, дзе ў VII—VI стагоддзях да н. э. кантактавалі лацінскія, этрускія і грэчаскія пісьмовыя традыцыі. Непасрэднай асновай лічыцца адзін з стараіталійскіх алфавітаў, якім карысталіся этрускі; ён паходзіў ад заходнягрэчаскага, або эўбейскага, алфавіта, вядомага ў грэчаскіх калоніях Італіі, у тым ліку ў КумахWachter R. Altlateinische Inschriften: Sprachliche und epigraphische Untersuchungen zu den Dokumenten bis etwa 150 v. Chr. — Bern: Peter Lang, 1987. — ISBN 978-3-261-03722-0..
Адным з найранейшых вядомых помнікаў з архаічным лацінскім надпісам з'яўляецца Прэнестынская фібула, датаваная сярэдзінай VII стагоддзя да н. э. На ёй справа налева выгравіравана фраза Manios med fhefhaked Numasioi, адпаведная пазнейшаму лацінскаму Manius me fecit Numerio. Аўтэнтычнасць надпісу ў XX стагоддзі аспрэчвалася, але даследаванні матэрыялу і тэхнікі вырабу, апублікаваныя ў 2011 годзе, падтрымалі яго старажытнае паходжанне.
Да ранніх помнікаў адносіцца таксама так званы надпіс Дуэнаса на керамічнай пасудзіне з Рыма, датаваны VI стагоддзем да н. э. Найстаражытнейшыя надпісы паказваюць, што формы літар, іх гукавыя значэнні і нават напрамак пісьма яшчэ не былі цалкам уніфікаваныя.
У ранніх помніках сустракаецца пісьмо справа налева і бустрафедон. Прыблізна з IV стагоддзя да н. э. у лацінскай традыцыі замацаваўся напрамак злева направа.
Архаічны алфавіт
Найранейшая лацінская сістэма захавала значную частку літар этрускага алфавіта, але выкарыстоўвала іх у адпаведнасці з гукавой сістэмай лацінскай мовы. Адзін з рэканструяваных ранніх набораў складаўся з 21 літары:
A B C D E F Z H I K L M N O P Q R S T V X
Літара C, якая гістарычна паходзіла ад грэчаскай гамы, у ранняй лаціне магла абазначаць і /k/, і /g/. Пры гэтым для гука /k/ суіснавалі таксама літары K і Q, ужыванне якіх паступова абмежавалася пэўнымі пазіцыямі і словамі.
Літара Z у архаічны перыяд займала сёмае месца. Пасля фанетычнай змены, вядомай як ратацызм, калі інтэрвакальны /z/ у лаціне перайшоў у /r/, яна стала непатрэбнай для ўласна лацінскай лексікі і была выключана з алфавіта.
Увядзенне G
У III стагоддзі да н. э. для дакладнага размежавання /k/ і /g/ была створана літара G — мадыфікаваная форма C. Яна заняла сёмае месца, раней вызваленае літарай Z; з гэтага часу C у асноўным абазначала /k/, а G — /g/.
Традыцыйна стварэнне G звязваюць са Спурыем Карвіліем Ругам, рымскім настаўнікам III стагоддзя да н. э., аднак дакладныя абставіны гэтай рэформы невядомыя. БелЭн адносіць увядзенне G прыблізна да 234 года да н. э..
Старалацінскі алфавіт пасля гэтай змены меў наступны выгляд:
A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X
Літары K і Q захаваліся, але іх ужыванне стала абмежаваным: C зрабілася асноўным знакам для /k/, Q традыцыйна ўжывалася перад V у спалучэнні QV, а K засталася толькі ў невялікай колькасці слоў і традыцыйных скарачэнняў.
Класічны лацінскі алфавіт
У I стагоддзі да н. э. з пашырэннем грэчаскіх запазычанняў у алфавіт былі ўведзены Y і зноў Z. Абедзве літары паставілі ў канцы алфавіта, бо яны выкарыстоўваліся пераважна для перадачы гукаў у словах грэчаскага паходжання.
Так сфармаваўся класічны 23-літарны лацінскі алфавіт:
A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z
У ім I служыла і для галоснага /i/, /iː/, і для зычнага /j/, а V — для галоснага /u/, /uː/ і зычнага /w/. Таму напісанні кшталту IVLIVS і SERVVS у антычнай эпіграфіцы не ўтрымлівалі асобных літар J і U.
У сярэдзіне I стагоддзя н. э. імператар Клаўдзій спрабаваў увесці ў лацінскі алфавіт тры дадатковыя літары для адрознення асобных гукаў і спалучэнняў. Так званыя Клаўдзіевы літары ўжываліся ў частцы афіцыйных надпісаў, але пасля смерці імператара выйшлі з ужытку і не сталі пастаяннай часткай алфавіта.
Малыя літары
У антычнасці сучаснага сістэматычнага падзелу на вялікія і малыя літары не існавала. Манументальнае рымскае пісьмо дало аснову формам сучасных вялікіх літар, тады як малыя формы развіліся паступова з рымскага курсіўнага і сярэдневяковага мінускульнага пісьмаBischoff B. Latin Palaeography: Antiquity and the Middle Ages. — Cambridge: Cambridge University Press, 1990. — ISBN 978-0-521-36726-4..
Асаблівую ролю ў станаўленні сучасных малых літар адыграў каралінгскі мінускул VIII—IX стагоддзяў. Пазней гуманісты XV стагоддзя выкарысталі яго формы як узор для гуманістычнага мінускула, які істотна паўплываў на друкарскую антыкву.
Такім чынам, пары A/a, B/b, D/d і інш. гістарычна паходзяць з розных пісьмовых форм, але ў сучасным алфавіце разглядаюцца як вялікая і малая формы адной літары.
J, U і W
Літары J і U узніклі не як цалкам новыя знакі, а як графічныя варыянты I і V. У сярэдневяковых рукапісах формы i/j і u/v маглі залежаць ад пазіцыі ў слове і тыпу пісьма, не абазначаючы яшчэ самастойных літар.
Функцыянальнае размежаванне I як галоснай і J як зычнай, а таксама U як галоснай і V як зычнай замацоўвалася ў ранні Новы час. У 1524 годзе італьянскі гуманіст Джан Джорджыа Трысіна прапанаваў паслядоўна выкарыстоўваць графічныя варыянты i/j і u/v для адрознення адпаведных гукавых функцый; гэтая практыка паступова пашырылася ў еўрапейскім кнігадрукаванні.
Літара W узнікла ў сярэдневяковай лацінаграфічнай традыцыі як спалучэнне дзвюх V або U і выкарыстоўвалася перадусім для германскіх гукаў, якіх не было ў класічнай лаціне. У класічны лацінскі алфавіт W не ўваходзіла, але пазней была ўключана ў сучасны 26-літарны базавы набор.
У выніку да ранняга Новага часу аформіўся сучасны базавы набор:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Склад алфавіта ў розныя эпохі
Перыяд Колькасць літар Склад Асноўныя змены Архаічная лаціна 21 A B C D E F Z H I K L M N O P Q R S T V X Захавана Z; няма G, Y, J, U, W Старалацінскі алфавіт пасля ўвядзення G 21 A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Z выключана, на яе месцы ўведзена G Класічны лацінскі алфавіт 23 A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z У канцы дададзены Y і вернута Z Сучасны базавы лацінскі алфавіт 26 A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z I/J і U/V сталі асобнымі літарамі; дадзена W
Пераход паміж гэтымі этапамі адбываўся паступова, таму дата з'яўлення графічнай формы не заўсёды супадае з датай прызнання яе самастойнай літарай. Асабліва гэта датычыцца J, U і W, формы якіх існавалі раней, чым усталяваўся іх сучасны алфавітны статус.
Сучасны базавы алфавіт
Сучасны базавы лацінскі алфавіт складаецца з 26 літар, кожная з якіх мае вялікую і малую форму. Менавіта гэтыя 26 пар былі замацаваны ў стандартах ASCII і ISO/IEC 646, а ў Юнікодзе складаюць аснову ўсіх алфавітаў лацінскага пісьма.
№ Вялікая Малая № Вялікая Малая 1 A a 14 N n 2 B b 15 O o 3 C c 16 P p 4 D d 17 Q q 5 E e 18 R r 6 F f 19 S s 7 G g 20 T t 8 H h 21 U u 9 I i 22 V v 10 J j 23 W w 11 K k 24 X x 12 L l 25 Y y 13 M m 26 Z z
У сучаснай тэрміналогіі гэты набор называецца базавым лацінскім алфавітам ISO. Ён супадае па складзе з сучасным англійскім алфавітам, але гістарычна паходзіць ад лацінскага алфавіта і не павінен атаясамлівацца з якім-небудзь адным нацыянальным алфавітам.
26 літар з'яўляюцца ядром сучаснага лацінскага пісьма. Алфавіты асобных моў могуць не выкарыстоўваць частку базавых літар або, наадварот, мець дадатковыя літары, дыякрытычныя знакі і шматлітарныя графемы; гэтыя сістэмы не з'яўляюцца часткай уласна лацінскага алфавіта ў вузкім гістарычным сэнсе.
Гукавыя функцыі ў класічнай лаціне
У класічнай лаціне большасць літар мела адносна стабільныя асноўныя гукавыя значэнні. Пры гэтым алфавіт не меў асобных літар для ўсіх фаналагічных супрацьпастаўленняў: I абазначала і галосны /i/, і зычны /j/, а V — галосны /u/ і зычны /w/.
Літары C і G у класічным вымаўленні перадавалі адпаведна /k/ і /g/ незалежна ад наступнага галоснага. Q ужывалася пераважна ў спалучэнні QV для /kʷ/, а K заставалася рэдкай літарай, напрыклад у слове Kalendae і асобных скарачэннях.
Літары Y і Z былі ўведзены перадусім для грэчаскіх запазычанняў. Назву Y рымляне перадавалі як ī Graeca — «грэчаскае i», што адлюстроўвала яе іншамоўнае паходжанне.
Даўжыня галосных у звычайным запісе не мела абавязковага літарнага абазначэння. У эпіграфіцы доўгія галосныя часам адзначаліся апексам, а доўгая I — павялічанай формай, вядомай як I longa.
Парадак літар
Алфавітны парадак у значнай ступені захаваў паслядоўнасць, атрыманую праз грэчаскі алфавіт ад фінікійскай традыцыі. Нават калі гукавая функцыя або склад літар змяняліся, новыя знакі звычайна змяшчаліся ў пэўныя гістарычна матываваныя пазіцыі.
Літара G заняла сёмае месца, на якім раней стаяла выключаная Z. Калі Y і Z былі ўведзены для грэчаскіх слоў, іх паставілі ў самым канцы; пазней J была размешчана пасля I, U — перад V, а W — пасля V.
Сучасны базавы парадак мае выгляд:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Алфавітны парадак нацыянальных алфавітаў, заснаваных на лацінскім пісьме, можа адрознівацца ў частцы дадатковых літар. Гэта ўжо ўласцівасць адпаведных нацыянальных сістэм, а не самога базавага лацінскага алфавіта.
Дадатковыя знакі ў лацінскіх тэкстах
Сам алфавіт у класічны перыяд складаўся з літар, аднак у пісьмовых тэкстах ужываліся і дадатковыя графічныя сродкі. Сярод іх былі словараздзельныя кропкі, апексы для пазначэння даўжыні галосных, I longa, а таксама шматлікія скарачэнні.
У рымскіх надпісах словы часта раздзялялі знакам, размешчаным прыкладна пасярэдзіне радка. З цягам часу гэты спосаб выйшаў з ужытку, а ў сярэдневяковай кніжнай культуры развіліся сучасныя прынцыпы прабелаў і пунктуацыі.
У сучасных навучальных і навуковых выданнях лацінскіх тэкстаў доўгія галосныя могуць пазначацца макронам — ā, ē, ī, ō, ū, ȳ. Гэтыя формы дапамагаюць перадаваць фаналагічную даўжыню, але не ўтвараюць дадатковых літар базавага лацінскага алфавіта.
Сувязь з лацінскім пісьмом
Лацінскі алфавіт стаў асновай шырэйшага лацінскага пісьма. Пачынаючы з позняй антычнасці і Сярэднявечча яго прыстасоўвалі да раманскіх, германскіх, кельцкіх, славянскіх, балтыйскіх і іншых моў.
Падчас такога прыстасавання ствараліся дадатковыя літары, ужываліся дыякрытычныя знакі, дыграфы і іншыя графічныя сродкі. У выніку польскі, чэшскі, нямецкі, турэцкі, в'етнамскі, беларускі і іншыя алфавіты з'яўляюцца асобнымі алфавітамі на аснове лацінскага пісьма, а не пашыранымі часткамі адзінага лацінскага алфавіта.