Квадрату́ра (, ад сярэдневяковага — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль дэкаратыўнага роспісу сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы.

У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў прапарцыянавання будынкаў.

У манументальным жывапісе

Гісторыя і развіццё Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных Пампеяў (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты.

У мастацтве італьянскага Адраджэння, маньерызму і барока жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ( — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор Андрэа Мантэньі ў Камера дэльі Спозі ў Палаца Дукале ў Мантуі (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны окулюс, адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву di sotto in sù. Пазней падобны падыход быў развіты Мелоца да Фарлі (так званая «перспектыва Мелоца») і Антоніа да Карэджа, які ў роспісах купалаў у Парме (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху вілы Фарнезіна ў Рыме, створаныя Бальдасарэ Перуцы з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511).

Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік падману зроку () або папярэдніх дэкарацый di sotto in sù, якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або цыліндрычнай столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне анамарфозы — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом.

Выбітныя майстры і творы

Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта Андрэа Поца ў касцёле Святога Ігнацыя ў Рыме і Езуіцкім касцёле ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы П'етра да Картона ў Палаца Барберыні, працы Джавані Батыста Цьепала ў Ка-Рэцоніка ў Венецыі, на Віле Пізані ў Стра і ў Троннай зале Каралеўскага палаца ў Мадрыдзе, а таксама фрэскі Паала Веранезэ на Віле Барбара ў Мазеры. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца Джыралама Менгоцы-Калона, Антоніа Фелічэ Ферары, Віторыа Бігары, Стэфана Арландзі, Джузэпэ Танелі і П'етра Андэрліні. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах.

Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім У сакральным мастацтве Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга барока і ракако XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта Андрэа Поца «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» (, 1693—1700), а таксама выданні Іагана Якаба Шублера. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ.

Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-езуіты. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» () — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў манументальны жывапіс: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць «намаляваныя» (аптычныя) алтары на сценах, драўляных шчытах ці палатне. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў.

Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі Анджэя Стогі і Магдалены Вітвіньскай). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у касцёле Божага Цела ў Нясвіжы, дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі trompe-l'œil.

Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты Ігнацій Дарэці, які працаваў у Вільні і Гародні, і Якуб Брэцэр, аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску. Мясцовы мастак Казімір Анташэўскі ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у Будслаўскім касцёле, якія імітавалі мармур у тэхніцы грызайль. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы кармеліцкага касцёла ў Мсціславе, выкананыя мастаком Францішкам Неміроўскім, Фарнага касцёла ў Гародні, касцёла Святых Янаў і Святога Духа ў Вільні, а таксама Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах.

У архітэктурнай кампазіцыі У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў прапарцыянавання будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры раманскага перыяду. Іншы вядомы спосаб — трыянгуляцыя — дамінаваў у архітэктуры гатычнага стылю.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу Катэгорыя:Архітэктурныя элементы Катэгорыя:Барока