Эмана́цыя ( — «выцяканне, распаўсюджанне») — тэрмін у філасофіі і рэлігіязнаўстве. У метафізічных і касмалагічную мадэлях ён азначае «узнікненне» чагосьці са свайго паходжання, якое спараджае яго з самога сябе. Пры гэтым метафарычна звязваецца з прадстаўленнем аб выцяканні вады з крыніцы або выпраменьванні святла з крыніцы святла. Мадэлі, накіраваныя на сусветнае тлумачэнне ўяўлення аб эманацыі шляхам аднясення існавання рэчаў да эманацыі з метафізічных крыніц, называюцца эманацыстычнымі (эманацыанізм, або эманацыя). Да сістэм з эманатыстычнымі мадэлямі свету ставіцца перш за ўсё неаплатанізм і пад уплывам яго філасофскія і рэлігійныя вучэнні.
Тэрмін «эманацыя» выкарыстоўваецца не толькі для ўзнікнення, але і для ўзнікаючых. У гэтым сэнсе, напрыклад, кажуць, што (эманацыстычна выяўленае) тварэнне або асобныя істоты з’яўляюцца эманацыямі Бога-Творцы.
З «эманацыі», з якой фарміруецца старажытнагрэчаскі тэрмін ἀπόρροια (апóріа) або ἀπορροή (апророí) (выцяканне)Zu diesen griechischen Wörtern siehe Heinrich Dörrie: Platonica Minora, München 1976, S. 70 Anm. 1.. Акрамя таго, у старажытнагрэчаскай літаратуры таксама выкарыстоўваліся выразы προβóλλ (провóнг), і πρόοδος (прóодзос) (вынікаць).
Асновы эманацыйнага светапогляда
Перадумова Адпраўным пунктам з’яўляецца цэнтральная праблема антычнай філасофіі: пытанне аб суадносінах адзінства і множнасці і вызначальнасці гэтых суадносін прычыннасці. Мадэлі эманацый спрабуюць ахапіць усю даступную чалавеку рэчаіснасць як спарадкаваную сістэму (светапарадак). Крытэрыем класіфікацыі рэчаў у сістэму лічыцца наяўнасць у большай ці меншай ступені прыкметы «адзінства» або супрацьлеглай прыкметы «множнасць». «Адзінства» азначае, што нешта агульнае, недыферэнцыяванае і усёабдымальнае; пад «множнасцю» маецца на ўвазе дыферэнцыраванае і складанае, а таксама асаблівае і індывідуальнае. Усе матэрыяльныя і нематэрыяльныя рэчы атрымліваюць сваё месца ў светабудове ў залежнасці ад таго, наколькі яны адзіныя ці множныяJens Halfwassen: Plotin und der Neuplatonismus, München 2004, S. 32–43. .
У анталогіі (вучэнні аб быцці) эманатыстычных сістэм агульная рэчаіснасць іерархічна структураваная. Яна складаецца з пэўнай колькасці прыступак (выяў). Вышэйшая ступень характарызуецца максімальна магчымым адзінствам (недыферэнцыраванасцю) і таму часта называецца «адзіным». Зверху ўніз павялічваецца дыферэнцыяцыя. На самай ніжняй, найбольш дыферэнцыраванай, прыступкі разгортвання спецыфікі дасягае свайго максімуму. Яна выяўляецца ў самым разнастайным індывідуальным характары асобных рэчаў. Гэтая вобласць характарызуецца максімальна магчымым багаццем асобных прыкмет і спалучэнняў прыкмет. У выніку ніжэйшая ступень атрымлівае максімальную ступень разнастайнасці, а таксама рассейвання і разрозненасці аб’ектаў, кожны з якіх стаіць сам за сябе і паўстае як асобная рэальнасцьZur Stufenordnung siehe Jens Halfwassen: Der Aufstieg zum Einen, 2. Auflage, München 2006, S. 41–52..
У іерархічным парадку больш агульнае, усёабдымнае і аднастайнае (напрыклад, род) заўсёды стаіць вышэй больш спецыяльнага, разрозненага і складанага (напрыклад, асобнага пачуццёва-ўспрыманага аб’екту). Менш дыферэнцыраванае мае больш высокі анталагічны ранг. Гэта выцякае з дзвюх асноўных здагадак, характэрных для эманатыстычных мадэляў. Першая заключаецца ў тым, што агульнае — гэта не проста ментальная канструкцыя, сфармаваная чалавечым духам з дапамогай абстракцыі і выкарыстоўваная для разумення, а аб’ектыўная метафізічная рэчаіснасць. Гэтае меркаванне называецца «моцным рэалізмам» ва універсальных пытаннях. Другая асноўная здагадка абвяшчае, што працэс абстракцыі, які вядзе ад адносна складанай асаблівай да адносна простай агульнай, анталагічна прасоўваецца ад выкліканага да прычыны. Такім чынам, адбываецца пераход ад чагосьці дзеючага і, такім чынам, падначаленага да дзейнага і, такім чынам, бацькоўскага. Адносна недыферэнцыраванае цалкам ўключае ў сябе адноснае дыферэнцыяванае, з другога боку, дыферэнцыяванае ўтварае толькі частку або аспект недыферэнцыраванага, да якога яно ставіцца як асаблівы выпадак ці асаблівая праява. Такім чынам, асаблівае заўсёды недастаткова па параўнанні з агульным. Агульнае і простае ніяк не патрабуе для свайго існавання асаблівага, тады як, наадварот, існаванне асаблівага мяркуе Быццё агульнага. Таму больш простае, якое ўключае ў сябе больш складанае — гэта больш высокае. Кажучы рэлігійнай мовай, дыферэнцыяванае заўсёды менш чароўна, чым недыферэнцыяванае. Адсюль выцякае рэзкае проціпастаўленне філасофіі эманацыі пантэізму, які абвяшчае Бога і свет тоесныміJens Halfwassen: Der Aufstieg zum Einen, 2. Auflage, München 2006, S. 53–97..
Канцэпцыя эманацыі
Выцяканне множнасці Для больш блізкай характарыстыкі прычынна-следчай сувязі паміж прычынна-следчым адзінствам і прычынна-следчай множнасцю выкарыстоўваецца тэрмін эманацыя. Дыферэнцыяванае — гэта проста складанне чагосьці, што цалкам змяшчаецца ў недыферэнцыраванні як бы складзеным чынам. Калі гэта складванне ўспрымаецца як часовы працэс або, па меншай меры, апісваецца як такой, можна казаць аб узнікненні або метафарычна казаць аб выцяканні («эманавання»). У выніку гэтага «выцякання» ўзнікае мноства уласцівасцяў, прыкметных ў галіне множнасці. Такім чынам, вобласць множнасці паўстае як свет багацця. Але паколькі гэтая паўната не мае іншага паходжання, акрамя адзінства, яна павінна прысутнічаць у ёй ужо цалкам і цалкам, хоць і недыферэнцыяваным, адзіным чынам. Такім чынам, адзінства аказваецца фактычнай паўнатой, у той час як асобныя рэчы могуць валодаць толькі часткамі або аспектамі гэтай паўнаты. Усё спароджанае абавязкова менш сваёй крыніцы. Такім чынам, кожнае ўзнікненне асаблівага з агульнага з’яўляецца спараджэннем адносна непаўнавартаснага, калі параўноўваць з тым, якое ўзнікла з крыніцай.
Вялікае значэнне прадстаўнікі мадэляў эманацыі надаюць таму, што, хоць эманацыя азначае, што на кожнай дачыннай прыступкі нешта атрымлівае ад бацькоўскай, гэта ні ў якім разе не прыводзіць да змякчэння крыніцы. На больш высокай прыступкі пры эманацыі нічога не мяняецца. «Адток» не варта разумець так, што вышэйшая ступень аддае тое, чаго ёй самой у выніку не хапае. Такім чынам, няма аналогіі з вынікаючай вадкасцю, а толькі з выпраменьваннем святла (калі выказаць здагадку, што крыніца святла, такі як сонца, не робіць шкоды пры сваім выпраменьванні)Jens Halfwassen: Der Aufstieg zum Einen, 2. Auflage, München 2006, S. 126–129 (vgl. S. 247–252 zur Sonnenmetaphorik); Heinrich Dörrie: Platonica Minora, München 1976, S. 84f..
Тлумачэнне немачы Калі аднесці існаванне адзінкавых рэчаў да эманацыі і тым самым пазначыць дыферэнцыяцыю і размежаванне як збядненне, то адсюль выцякае тыповая для эманатычных сістэм тлумачэнне паходжання дэфіцыту (у больш каштоўнай тэрміналогіі: немачы ці зла). Гэтыя сістэмы станоўча ацэньваюць сусветны парадак, яны абвяшчаюць яго дабром альбо ва ўсёй яго паўнаце, альбо, па меншай меры, у дачыненні да анталагічна вышэйшых прыступак. Першапачатковае адно лічыцца дасканалым, а горшае — добрым (разглядаецца з чалавечага пункту гледжання; само па сабе яно вызначана). Паколькі ў мадэлях эманацыі усё ў канчатковым рахунку адбываецца ад аднаго, то прама ці ўскосна вынікаючыя з яго рэчы могуць мець толькі ўласцівасці, якія таксама прыходзяць да іх з гэтай крыніцы і, такім чынам, добрыя. Такім чынам, зло — гэта не рэальныя ўласцівасці рэчаў, а недахопы ў выніку адсутнасці пэўных добрых якасцяў. Напрыклад, этычна заганныя ўчынкі з’яўляюцца вынікам неадукаванасцю, а неадукаванасць — недахопам ведаў. Такія недахопы непазбежна павінны выцякаць з ходу працэсу эманацыі, так як гэта працэс знясілення, які знаходзіць сваё завяршэнне там, дзе адлегласць да горшага дабра з’яўляецца максімальна магчымым. Там зло стаілася. Чым штосьці бліжэй да аднаго, тым яно «лепш», гэта значыць больш падобна на горшае добраеZur Erklärung des Schlechten in einer emanatistischen Philosophie siehe Werner Beierwaltes: Denken des Einen, Frankfurt am Main 1985, S. 182–192; Evangelia Varessis: Die Andersheit bei Plotin, Stuttgart 1996, S. 294–301; Christian Schäfer: Unde malum, Würzburg 2002, S. 51–193..
Асаблівы выпадак складаюць тэістычныя сістэмы. Яны атаясняюць першапачатковае адзінства, з якога ўсё адбылося, з абсалютна дасканалым Богам, які адвольна стварыў і накіроўвае свет. Такім чынам, можна сутыкнуцца з праблемай тэадыцэі (тлумачэнні зла). Тут эманістычнае тлумачэнне зла прапануе падыходы да вырашэння; зло паўстае пры гэтым як неабходнае следства працэсу эманацыі, які складае перадумову таго, што множнасць, а такім чынам, і чалавек наогул можа існавацьEin Beispiel für Theodizee in einem theistischen Emanationsmodell untersucht Christian Schäfer: Unde malum, Würzburg 2002, S. 380–472..
Эманацыя і стварэнне Неаплатанічная мадэль эманацыі робіць заявы аб анталагічным парадку прыступак, а не аб канкрэтным працэсе тварэння або стварэння свету ў часе. Неаплатонікі лічылі эманацыю звышцяжкай або, выяўляючыся ў часе — вечнай падзеяй. Хоць Платон у сваім дыялогу Цімея распавядае міф, які паказвае стварэнне свету як завершаны працэс, антычныя інтэрпрэтатары ў большасці сваёй лічылі, што ён зрабіў гэта толькі з дыдактычных меркаванняў з мэтай ілюстрацыі і ў рэчаіснасці лічыў свет вечным. Гэта разуменне вучэння Платона, верагодна, гістарычна правільнаеMatthias Baltes: Dianoemata, Stuttgart 1999, S. 303–325..
Для эманатыстычна думаючых філосафаў, чые рэлігіі вучаць, што Бог стварыў свет у аднолькавым акце ў пэўны час, паўстала пытанне аб тым, у якой ступені іх канцэпцыя эманацыі сумяшчальная з іх рэлігійным светапоглядам. Гэтую праблему яны вырашалі або абыходзілі па-рознаму. У вырашэнні такіх далікатных пытанняў адыграла сваю ролю і тая акалічнасць, што эманатыстычныя вучэнні маглі лічыцца адхіленнем ад адкрытай веры і, такім чынам, каральнай ерассю.
Іншы аспект адносін напружання паміж эманацыяй і тварэннем заключаецца ў тым, што стаўленне створанага «з нічога» з істоты да свайго Творцы, адрозніваецца ад стаўлення чагосьці ўзніклага да інстанцыі, з якой яно ўзнікла. У некаторых мадэлях эманацыі адлегласць паміж вытворным і яго паходжаннем ўяўляецца параўнальна невялікім, бо нараджае абавязковаю «долю» у сутнасці сваёй крыніцы (ўяўленне аб датычнасьці) і больш ці менш падобна да яго як вобраз. Гэта можа азначаць, што чалавечая душа сама па сабе здольная падняцца да сферы бажаства, паколькі ў ёй ёсць нешта боскае, атрыманае ёю праз эманацыю. Уяўленне аб ступеністым парадку таксама можа дапамагчы паменшыць супрацьпастаўленне паміж спараджальным і спараджачым, так як прыступкі маюць пасрэдніцкую функцыю паміж адзінствам і множнасцю або, у тэістычнай тэрміналогіі, паміж Творцам і яго зямнымі стварэннямі. У мадэлях тварэння з нічога, з другога боку, часта падкрэсліваецца разрыў паміж Творцам, з аднаго боку, і ўсім створаным, з другога.
Акрамя таго, у мадэлях эманацыі часта існаванне свету паўстае як неабходнасць, паколькі спараджае з-за яго лішку па сваёй прыродзе спараджае «пераліўныя» рэчы, у той час як у тэістычных мадэлях тварэння тварэнне малюецца як вынік пэўнага чароўнага валявога актуZum Verhältnis von Freiheit und Notwendigkeit beim Hervorbringen siehe Werner Beierwaltes: Das wahre Selbst, Frankfurt am Main 2001, S. 96 und Anm. 38; Jens Halfwassen: Plotin und der Neuplatonismus, München 2004, S. 137–141; Klaus Kremer: Das „Warum“ der Schöpfung: „quia bonus“ vel / et „quia voluit“? In: Kurt Flasch (Hrsg.): Parusia, Frankfurt am Main 1965, S. 241–264..
Акрамя таго, у мадэлях эманацыі часта двухбаковая сувязь паміж (вышэйшым) бажаством, крыніцай эманацыі, і асобнымі эманацыйнымі істотамі, лічыцца немагчымай. Лічыцца, што вышэйшай інстанцыі няварта мець справу з істотамі менш дасканалымі, чым яна сама. Гэта ўяўленне сутыкаецца з адкрытымі рэлігійнымі вучэннямі, якія зыходзяць з ўзаемадзеянне і любоў паміж Богам і чалавекам.
Гісторыя
Антычнасць
Дасакратыкі