Англійская літаратура — гэта літаратура, напісаная на англійскай мове ў англамоўным свеце. Англійская мова развівалася больш за 1400 гадоў. Самыя раннія формы англійскай мовы, група англа-фрызскіх дыялектаў, прынесеных у Вялікабрытанію англасаксонскімі пасяленцамі ў V стагоддзі, называюцца стараанглійскай. «Беавульф» — самы вядомы твор на стараанглійскай мове. Нягледзячы на тое, што яго дзеянне адбываецца ў Скандынавіі, ён атрымаў статус нацыянальнага эпасу ў Англіі. Аднак пасля нармандскага заваявання Англіі ў 1066 годзе пісьмовая форма англасаксонскай мовы пачала губляць папулярнасць. Пад уплывам новай арыстакратыі французская мова стала агульнапрынятай мовай пры двары, у парламенце і ў вышэйшым свеце.Baugh, Albert and Cable, Thomas. 2002. The History of the English Language. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. pp. 79-81. Англійская мова, на якой размаўлялі пасля прыходу нарманаў, вядомая як сярэднеанглійская. Гэтая форма англійскай мовы існавала да 1470-х гадоў, калі шырока распаўсюдзілася лонданская форма англійскай мовы — канцылярскі стандарт (, позняя сярэднеанглійская). Джэфры Чосер, аўтар «Кентэрберыйскіх аповедаў», шмат зрабіў для павышэння легітымнасці роднай сярэднеанглійскай мовы ў той час, калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў Англіі ўсё яшчэ былі французская і лацінская. Стандартызацыі мовы спрыяла вынаходніцтва кнігадрукарскага станка Іаганам Гутэнбергам у 1439 годзе, а пазней — «Біблія караля Якава» (1611)«And now at last, … it being brought unto such a conclusion, as that we have great hope that the Church of England (sic) shall reape good fruit thereby …» Bible (King James Version, 1611)/Epistle Dedicatorie і .
Паэт і драматург Уільям Шэкспір лічыцца найвялікшым англамоўным пісьменнікам і адным з найвялікшых драматургаў свету. Яго п’есы перакладзены на ўсе асноўныя сучасныя мовы і ставяцца часцей, чым п’есы любога іншага драматурга. У XIX стагоддзі гістарычныя раманы сэра Вальтэра Скота сталі крыніцай натхнення для шматлікіх еўрапейскіх мастакоў, кампазітараў і пісьменнікаў.The Oxford Companion to English Literature, p. 890.
Англійская мова распаўсюдзілася па ўсім свеце разам з экспансіяй Брытанскай імперыі паміж канцом XVI і пачаткам XVIII стагоддзяў. На піку сваёй магутнасці яна была найбуйнейшай імперыяй у гісторыі. Станам на 1913 год у Брытанскай імперыі жыло 412 мільёнаў чалавек, што складала насельніцтва свету на той час.Maddison 2001, p. 97: «The total population of the Empire was 412 million [in 1913]»; Maddison 2001, pp. 241: «[World population in 1913 (in thousands):] 1 791 020». На працягу XIX і XX стагоддзяў брытанскія калоніі і ЗША пачалі ствараць свае ўласныя літаратурныя традыцыі на англійскай мове. Агулам з 1907 года па цяперашні час Нобелеўская прэмія па літаратуры прысуджалася за творы на англійскай мове пісьменнікам з Вялікабрытаніі, Паўночнай Ірландыі і Рэспублікі Ірландыя, ЗША і былых брытанскіх калоній часцей, чым за творы на любой іншай мове.
Стараанглійская літаратура (каля 450—1066)
, або англасаксонская літаратура, — агульная назва для дайшоўшых да нашых дзён твораў, што былі напісаны на стараанглійскай мове ў англасаксонскай Англіі ў перыяд пасля пасялення саксаў і іншых германскіх плямёнаў у Англіі (юты і англы) каля 450 года, пасля сыходу рымлян. Прынята лічыць, што стараанглійскі перыяд «заканчваецца неўзабаве пасля Нармандскага заваявання» ў 1066 годзе. Сярод жанраў тагачасных твораў — эпічная паэзія, агіяграфія, пропаведзі, пераклады Бібліі, юрыдычныя працы, хронікі і загадкі.Angus Cameron (1983). «Anglo-Saxon literature» in Dictionary of the Middle Ages, vol. 1, pp. 274-88. Усяго захавалася каля 400 рукапісаў таго перыяду.
«» у канца X стагоддзя дае спіс каралёў плямёнаў, упарадкаваны паводле іх папулярнасці і ўплыву на гісторыю, прычым Атыла, кароль гунаў, стаіць на першым месцы, а за ім ідзе Германарых, кароль остготаў. Гэта таксама можа быць найстарэйшы твор, што дайшоў да нашых дзён, у якім распавядаецца пра , таксама апісаную ў пазнейшых скандынаўскіх творах: «» і «Дзеянні данаў». Спасылаючыся на дакладнае веданне аўтарам гістарычных дэталяў, Лотэ Хедэагер сцвярджае, што твор значна старэйшы і, верагодна, датуецца канцом VI ці пачаткам VII стагоддзя. Разам з тым яна зазначае, што, па меркаванні некаторых даследчыкаў, такіх як Джон Найлз, твор прыдуманы ў X стагоддзі.
«Англасаксонскія хронікі» — гэта зборнік аналаў на стараанглійскай мове з IX стагоддзя, які храналагічна апісвае гісторыю англасаксаў.Stanley Brian Greenfield, A New Critical History of Old English Literature (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England. Longman. p. 15. . Паэма «» таксама прысвечана гісторыі. У гэтым творы, дата напісання якога не вызначана, ушаноўваецца 991 года, у якой англасаксы не змаглі прадухіліць уварванне вікінгаў.
Вусная традыцыя была вельмі моцнай у ранняй англійскай культуры, і большасць літаратурных твораў прызначалася для вуснага выканання... Эпічныя паэмы былі вельмі папулярныя, і некаторыя з іх, у тым ліку «Беавульф», захаваліся да нашых дзён. «Беавульф» — самы вядомы твор на стараанглійскай мове, які атрымаў статус ў Англіі, нягледзячы на тое, што дзеянне адбываецца ў Скандынавіі. Адзіны захаваны рукапіс — гэта , дакладны час стварэння якога аспрэчваецца, але большасць даследчыкаў адносяць яго прыблізна да 1000 года. «Беавульф» — умоўная назва, а яго стварэнне датуецца перыядам паміж VIII і пачаткам XI стагоддзя.
Амаль усе англасаксонскія аўтары ананімныя. Імёны дванаццаці з іх вядомыя з сярэдневяковых крыніц, але толькі чацвёра аўтараў вядомыя сваімі творамі на роднай мове з пэўнасцю: , Беда, Альфрэд Вялікі і . Кэдман — самы ранні англійскі паэт, імя якога дайшло да нас, і яго адзіны захаваны твор «», верагодна, датуецца канцом VII стагоддзя. Гэты верш — адзін з самых ранніх засведчаных тэкстаў на стараанглійскай мове. Разам з рунічнымі надпісамі на і куфэрку Фрэнкса, гэта адзін з трох кандыдатаў на самы ранні вядомы прыклад стараанглійскай паэзіі. Таксама ён належыць да ліку найбольш ранніх запісаных паэтычных тэкстаў на германскіх мовах. Паэма «» была высечана на .
Дзве стараанглійскія паэмы канца X стагоддзя, «» і «», напісаны на рэлігійныя тэмы. Марсдэн апісвае «Мараплаўца» як «павучальную і дыдактычную паэму, у якой пакуты зімовага мараплаўства выкарыстоўваюцца як метафара выклікаў, з якімі сутыкаецца адданы хрысціянін».Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. .
Класічная антычнасць не была забыта ў англасаксонскай Англіі, і некалькі стараанглійскіх паэм з’яўляюцца адаптацыямі познекласічных філасофскіх тэкстаў. Самая доўгая з іх — зроблены каралём Альфрэдам у IX стагоддзі пераклад твора Баэцыя «».Walter John Sedgefield (ed.), King Alfred’s Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae, 1968 (1899) Акрамя таго, знакамітая «Царкоўная гісторыя народа англаў» (), напісаная Бедам на лацінскай мове каля 731 года, была перакладзена на стараанглійскую мову дзесьці паміж канцом IX стагоддзя і прыблізна 930 годам.
Сярэднеанглійская літаратура (1066—1500)
Пасля нармандскага заваявання Англіі ў 1066 годзе пісьмовая форма англасаксонскай мовы стала менш распаўсюджанай. Пад уплывам новай арыстакратыі французская мова стала агульнапрынятай мовай пры двары, у парламенце і ў вышэйшым свеце. Па меры інтэграцыі заваёўнікаў іх мова і літаратура змешваліся з мовай і літаратурай карэннага насельніцтва, і нармандскія дыялекты кіруючых класаў сталі . З таго часу і да XII стагоддзя адбываўся паступовы пераход англасаксонскай мовы ў сярэднеанглійскую. Палітычная ўлада больш не была ў англійскіх руках, таму заходнесаксонская літаратурная мова мела не больш уплыву, чым любы іншы дыялект, і сярэднеанглійскія літаратурныя творы пісаліся на многіх дыялектах, у адпаведнасці з рэгіёнам, яго гісторыяй, культурай і паходжаннем асобных аўтараў.
У гэты перыяд рэлігійная літаратура працягвала карыстацца папулярнасцю. Пісаліся, адаптаваліся і перакладаліся агіяграфічныя творы, такія як «Жыціе святой Одры», напісанае .. У час напісання «» ( — ) упершыню адбываецца відавочнае змешванне стараанглійскіх і англа-нармандскіх элементаў у англійскай мове, што азнаменавала пачатак сярэднеанглійскага перыяду. Пазней у «» адаптаваў нармандска-французскі тэкст і стварыў першы англамоўны твор, які прадстаўляе легенды пра караля Артура і рыцараў Круглага стала. Гэта быў таксама першы гістарыяграфічны твор, напісаны на англійскай мове пасля «Англасаксонскіх хронік».
Пераклады Бібліі на сярэднеанглійскую мову, у прыватнасці , дапамаглі замацаваць статус англійскай мовы як літаратурнай. Біблія Уікліфа — гэта назва, якую цяпер даюць групе перакладаў Бібліі на сярэднеанглійскую мову, зробленых пад кіраўніцтвам або па ініцыятыве . Яны з’явіліся прыкладна паміж 1382 і 1395 гадамі і сталі галоўнай прычынай узнікнення руху, прыхільнікі якога, як і пазней дзеячы Рэфармацыі, адхілялі многія палажэнні Рымска-каталіцкай царквы.
Іншы літаратурны жанр, , з’яўляецца на англійскай мове з XIII стагоддзя ў творах «» і «», заснаваных на англа-нармандскіх арыгіналах, такіх як «» (каля 1170). Менавіта ў XIV стагоддзі ўпершыню з’явіліся буйныя пісьменнікі і на англійскай мове. Гэта былі , Джэфры Чосер і так званы , найбольш вядомым творам якога з’яўляецца «».
«» Лэнгленда, або Visio Willelmi de Petro Plowman («Бачанне Уільямам Пятра-аратага») — гэта сярэднеанглійская алегарычная паэма, напісаная каля 1360—1387 гг. нерыфмаваным алітэрацыйным вершам.
«Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар» — гэта позні сярэднеанглійскі алітэрацыйны рыцарскі раман XIV стагоддзя. Гэта адна з найбольш вядомых артурыянскіх гісторый пэўнага тыпу, вядомага як «гульня ў абезгалоўліванне». Сінтэзуючы валійскую, ірландскую і англійскую традыцыі, «Сэр Гавейн» падкрэслівае важнасць гонару і рыцарства. У тым жа рукапісе, што і «Сэр Гавейн», захаваліся тры іншыя паэмы, якія цяпер прынята лічыць творамі таго ж аўтара, у тым ліку складаная элегічная паэма «».. англійскі дыялект гэтых паэм прыкметна адрозніваецца ад лонданскага дыялекту Чосера, і, хоць у сцэнах пры двары ў «Сэры Гавейне» адчуваецца ўплыў французскай мовы, у паэмах таксама шмат дыялектных слоў, часта скандынаўскага паходжання, якія ўжываліся на паўночным захадзе Англіі.
Сярэднеанглійская мова існавала да 1470-х гадоў, калі шырока распаўсюдзілася лонданская форма англійскай мовы — канцылярскі стандарт (), а кнігадрукаванне пачало стандартызаваць мову. Чосер сёння найбольш вядомы дзякуючы «Кентэрберыйскім аповедам». Гэта зборнік гісторый, напісаных на сярэднеанглійскай мове (у асноўным вершаваных, хоць некаторыя ў прозе), якія нібыта апавядаюць паломнікі, што разам едуць з да мошчаў святога Томаса Бекета ў Кентэрберыйскім саборы. Чосер шмат зрабіў для павышэння легітымнасці роднай сярэднеанглійскай мовы ў той час, калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў Англіі ўсё яшчэ былі французская і лацінская.
У гэты час літаратура ў Англіі пісалася на розных мовах, у тым ліку на лацінскай, нармандска-французскай і англійскай. Пра шматмоўны характар чытацкай аўдыторыі ў XIV стагоддзі сведчыць прыклад Джона Гаўэра. Сучаснік Уільяма Лэнгленда і сябар Чосера, Гаўэр запомніўся ў першую чаргу трыма асноўнымі творамі: Mirroir de l’Omme, Vox Clamantis і Confessio Amantis, трыма доўгімі паэмамі, напісанымі на англа-нармандскай, лацінскай і сярэднеанглійскай мовах адпаведна; творы аб’яднаны агульнымі маральнымі і палітычнымі тэмамі.
У XIV стагоддзі былі створаны таксама значныя рэлігійныя творы, у тым ліку і . Лічыцца, што «Адкрыцці Боскай Любові» Юліяны (каля 1393) — першая апублікаваная кніга, напісаная жанчынай на англійскай мове.
Галоўным творам XV стагоддзя з’яўляецца «» сэра , надрукаваная Кэкстанам у 1485 годзе.The Oxford Companion to English Literature (1996), p. 182. Гэтая кампіляцыя шэрагу французскіх і англійскіх артурыянскіх раманаў — адна з першых кніг, што былі надрукаваны ў Англіі. Яе папулярнасць аказала ўплыў на пазнейшае адраджэнне цікавасці да артурыянскіх легенд.
Сярэдневяковы тэатр