Самуі́л Бары́савіч Бернштэ́йн () — савецкі і расійскі лінгвіст-славіст, балканіст, дыялектолаг, спецыяліст па балгарскай мове, лінгвістычнай геаграфіі. Доктар філалагічных навук, прафесар. Аўтар мемуараў, гісторык навукі. Замежны член Балгарскай і Македонскай акадэмій навук.
Біяграфія Нарадзіўся 3 студзеня 1911 года ў с. Баргузін Забайкальскай вобласці.
У 1928 годзе скончыў сярэднюю школу ў Нікольск-Усурыйску і адправіўся паступаць у Маскоўскі ўніверсітэт на філасофскі факультэт, ад чаго яго адгаварыў сакратар прыёмнай камісіі. Тады Бернштэйн змяніў свой выбар на карысць гісторыка-этналагічнага факультэта. Як сын службоўца ён не меў права на паступленне ва ўніверсітэт, аднак дзякуючы дапамозе таварыства паліткатаржан быў дапушчаны да ўступных экзаменаў, якія паспяхова здаў.
Спецыялізаваўся на славістыцы, займаўся на аддзяленні заходніх і паўднёвых славян. Яго настаўнікамі былі члены-карэспандэнты АН СССР А. М. Сялішчаў і Р. А. Ільінскі. У 1931 годзе скончыў Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт і паступіў у аспірантуру Маскоўскага навукова-даследчага інстытута мовазнаўства пры Наркамасветы. Бернштэйн быў паслядоўным праціўнікам «яфетычнай тэорыі» і з’яўляўся членам антымарысцкай групы «Мовафронт». Калі «прапрацоўкам» марыстаў пачаў падвяргацца навуковы кіраўнік Бернштэйна А. М. Сялішчаў, Самуіл Барысавіч быў адзіным, хто выступіў у яго падтрымку. У студзені 1932 года Сялішчаў быў звольнены з Навукова-даследчага інстытута мовазнаўства, а праз месяц з аспірантуры Інстытута, а таксама з «Мовафронту» быў выключаны і сам Бернштэйн. Улетку 1932 года ў сітуацыю ўмяшаўся Наркам асветы РСФСР А. С. Бубнаў, і навукоўцаў аднавілі ў Інстытуце.
У 1934 годзе на вачах Бернштэйна разварочвалася «Справа славістаў», у ходзе якой былі арыштаваны Р. А. Ільінскі і А. М. Сялішчаў. Была нанесена цяжкая шкода савецкаму славяназнаўству, у пасляваенны перыяд менавіта на плечы Бернштэйна ў многім лягла задача аднаўлення ў СССР гэтай галіны ведаў. У сувязі з ліквідацыяй НДІ мовазнаўства працягваць працу над кандыдацкай дысертацыяй «Цюркскія элементы ў мове дамаскінаў XVII-XVIII стагоддзяў» Бернштэйн быў вымушаны ў Ленінградзе пад кіраўніцтвам М. Г. Далабко. У 1934 годзе адбылася абарона дысертацыі, у ролі апанентаў выступілі М. Г. Далабко і М. К. Дзмітрыеў.
У 1934—1938 гадах кіраваў кафедрай балгарскай мовы і літаратуры Адэскага педагагічнага інстытута, а ў 1937—1939 гадах быў загадчыкам кафедры мовазнаўства і дэканам літаратурнага факультэта ў Адэскім універсітэце. У 1938 годзе быў рэпрэсіраваны бацька Бернштэйна, які атрымаў «дзесяць гадоў без права перапіскі» (рэабілітаваны ў 1956 годзе).
З восені 1939 года Бернштэйна запрасілі ў Маскоўскі інстытут гісторыі, філасофіі і літаратуры, які ў 1941 годзе ўвайшоў у склад МДУ, дзе ён чытаў лекцыі па ўводзінах у славянскую філалогію, параўнальнай граматыцы славянскіх моў і асобных славянскіх мовах. У 1941—1943 гадах філалагічны факультэт МДУ знаходзіўся ў эвакуацыі ў Ашхабадзе, дзе Бернштэйн быў выконваючым абавязкі загадчыка кафедры славяна-рускага мовазнаўства і дэкана факультэта. Пасля вяртання ў 1943 годзе ў Маскву намінальна стаў намеснікам загадчыка новаадкрытай кафедры славянскай філалогіі акадэміка М. С. Дзяржавіна, аднак фактычна менавіта на Бернштэйна лягла ўся арганізатарская праца.
У 1943 годзе паступіў у дактарантуру Інстытута мовазнаўства АН СССР. 6 снежня 1946 года там жа абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Язык валашских грамот XIV—XV ст.». Апанентамі выступілі М. С. Дзяржавін, Л. А. Булахоўскі, М. У. Сергіеўскі і Б. А. Ларын. З 1947 года стаў працаваць таксама ў наваствораным Інстытуце славяназнаўства АН СССР, дзе спачатку выконваў абавязкі загадчыка сектара філалогіі. 10 студзеня 1948 года Бернштэйну было прысвоена званне прафесара.
З восені 1948 года Бернштэйн стаў загадчыкам кафедры славянскай філалогіі і славянскага аддзялення факультэта. У МДУ Бернштэйн чытаў лекцыі па шырокім спектры прадметаў: уводзінах у славянскую філалогію, параўнальнай граматыцы славянскіх моў, гісторыі і дыялекталогіі балгарскай, сербахарвацкай, чэшскай і польскай моў, гісторыі балгарскай літаратурнай мовы, балгарскай лексікалогіі і лексікаграфіі, стараславянскай мове, турэцкай мове, агульным мовазнаўстве і гісторыі асобных славянскіх літаратур.
У 1950 годзе, калі марызм амаль дамогся статусу паноўнай у савецкім мовазнаўстве канцэпцыі, Бернштэйна абвінавацілі ў спробе «прадоўжыць агонію індаеўрапеістыкі» і апавясцілі пра тое, што на пасадзе загадчыка кафедры славянскай філалогіі ён застанецца яшчэ толькі год, каб падрыхтаваць сабе змену. Сітуацыю выратавала запачаткаванае ў тым жа годзе вяртанне да традыцыйнага параўнальна-гістарычнага мовазнаўства, якое адбылося пасля з’яўлення ў «Правде» артыкулаў А. С. Чыкабавы і Сталіна. Пасаду загадчыка кафедры ў МДУ Бернштэйн займаў да 1970 года, пасля чаго застаўся на кафедры на пасадзе прафесара.
У 1951 годзе ў Інстытуце славяназнаўства быў вылучаны сектар славянскага мовазнаўства, які ўзначаліў Бернштэйн. У 1977 годзе сектар быў падзелены, і Бернштэйн стаў кіраўніком Групы этналінгвістыкі і славянскіх старажытнасцей. З 16 сакавіка 1981 года Бернштэйна прызначылі кіраўніком Групы агульнакарпацкага дыялекталагічнага атласа. 30 чэрвеня 1986 года Бернштэйн выйшаў на пенсію, аднак працягнуў працаваць у Інстытуце вядучым навуковым супрацоўнікам-кансультантам.
С. Б. Бернштэйн быў навуковым кіраўніком вялікай колькасці аспірантаў Інстытута славяназнаўства. Сярод іх будучыя акадэмікі М. І. Талстой, У. М. Тапароў і А. М. Трубачоў; такія навукоўцы, як Е. І. Дземіна, У. К. Жураўлёў, У. М. Ілліч-Світыч, М. А. Кандрашоў, Т. В. Папова, А. У. Чашко, Г. Міхаілэ, Р. Экерт. У МДУ аспірантамі Бернштэйна былі Н. Я. Ананьева, Т. С. Ціхамірава, Р. П. Усікава і інш.
Памёр 6 кастрычніка 1997 года ў Маскве. Пахаваны ў Маскве на Увядзенскіх могілках (4 уч.).
Навуковая спадчына Аўтар больш за 400 друкаваных прац, у тым ліку больш за 20 манаграфій, падручнікаў і слоўнікаў. З іх найбольш адметныя няскончаны, але вельмі падрабязны «Нарыс параўнальнай граматыкі славянскіх моў» (ч. 1, 1961, ч. 2, 1974), а таксама гісторыка-філалагічная манаграфія «Канстанцін-філосаф і Мяфодзій» (1984).
Адной з асноўных сфер дзейнасці Бернштэйна была балгарыстыка і ў першую чаргу балгарская дыялекталогія. Ужо ў 30-я гады ён пачынае займацца вывучэннем балгарскіх гаворак на тэрыторыі Украіны. У пасляваенныя гады стварэнне Інстытута славяназнаўства дазволіла надаць гэтай працы планамерны характар. У 40-60-я гады пад кіраўніцтвам Бернштэйна ў балгарскіх сёлах на тэрыторыі СССР (Бесарабія і Прыазоўе) была сабрана вялікая колькасць балгарскага дыялектнага матэрыялу, апублікаванага і прааналізаванага ў дзясятках артыкулаў і некалькіх манаграфіях. Выйшла дзесяць выпускаў серыі «Статьи и материалы по болгарской диалектологии». Галоўным вынікам працы стаў «Атлас болгарских говоров в СССР», падрыхтаваны Бернштэйном сумесна з А. У. Чашко і Э. І. Зяленінай і выдадзены ў 1958 годзе. Затым сумесна з балгарскім дыялектолагам С. Стойкавым Бернштэйн распрацаваў канцэпцыю «Балгарскага лінгвістычнага атласа» і ўдзельнічаў у падрыхтоўцы першага тома (наступныя тамы выходзілі ўжо без удзелу савецкіх дыялектолагаў).
Досвед, назапашаны пры працы над «Атласом болгарских говоров в СССР», дапамог Бернштэйну пры распрацоўцы канцэпцыі Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа. У 1958 годзе Бернштэйн сумесна з Р. І. Аванесавым выступіў на IV Міжнародным з'ездзе славістаў з дакладам «Лингвистическая география и структура языка», прысвечаным будучаму атласу. Затым Самуіл Барысавіч прымаў удзел у рашэнні тэарэтычных і практычных праблем на першым этапе стварэння Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа (падрыхтоўка апытальніка, вызначэнне сеткі абследуемых населеных пунктаў). Аднак у далейшым праз унутраныя канфлікты ў калектыве атласа Бернштэйн і некаторыя іншыя супрацоўнікі Інстытута славяназнаўства былі вымушаны самааддаліцца ад працы над атласам.
У 1961 годзе Бернштэйн стаў працаваць над праектам «Карпацкага дыялекталагічнага атласа». У 1967 годзе атлас, прысвечаны ўкраінскім гаворкам Карпат, быў выдадзены. У яго падрыхтоўцы, акрамя самога Самуіла Барысавіча, удзельнічалі яго вучні — У. М. Ілліч-Світыч, Г. П. Клепікава, Т. В. Папова, В. В. Усачова. У далейшым Бернштэйн прыйшоў да ідэі пашырэння даследуемай вобласці і прыцягнення неславянскага моўнага матэрыялу, пра што ў 1973 годзе ён зрабіў даклад на Міжнародным з'ездзе славістаў. У 1983, 1989, 1991, 1993, 1994 і 1997 гадах выйшлі выпускі «Агульнакарпацкага дыялекталагічнага атласа», падрыхтаванага пры ўдзеле навукоўцаў Польшчы, Чэхаславакіі, Венгрыі, Балгарыі і Югаславіі.
Бернштэйну належыць звыш 50 прац па гісторыі славістыкі. У 1940-я гады ён піша шэраг нарысаў пра выдатных славістаў — В. Ягіча, А. І. Томсана, А. М. Сялішчава, М. С. Дзяржавіна. У далейшым з-пад пяра Бернштэйна выходзіць мноства біяграфій і некралогаў як славістаў папярэдніх пакаленняў, так і сучаснікаў, таксама вучняў: П. І. Кёпена, І. І. Сразнеўскага, В. І. Грыгаровіча, П. С. Білярскага, М. С. Дрынава, Б. М. Ляпунова, В. М. Шчэпкіна, Л. А. Булахоўскага, М. К. Дзмітрыева, А. Тэадорава-Балана, Л. Мілеціча, А. Беліча, М. Фасмера, Т. Лер-Сплавінскага, В. Дарашэўскага, І. Лекава, С. Стойкава, Р. І. Аванесава, А. М. Трубачова, У. М. Ілліч-Світыча і іншых. Акрамя таго, Бернштэйн пісаў абагульняльныя нарысы аб разнастайных кірунках славістыкі: «Унёсак навукоўцаў Маскоўскага ўніверсітэта ў вывучэнне балгарскай мовы», «З гісторыі вывучэння паўднёвых славянскіх моў у Расіі і СССР», «Рускае славяназнаўства пра сербалужыцкія мовы», «Савецкай славянскай філалогіі 50 гадоў», «Cyrillo-methodiana у Расіі». Артыкул «Трагічная старонка з гісторыі славянскай філалогіі (30-я гады XX в.)» Бернштэйн прысвяціў «Справе славістаў». Ужо пасля смерці навукоўца пад назвай «Зігзагі памяці» былі часткова выдадзены яго дзённікавыя запісы.
Крыніцы
Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР Катэгорыя:Гісторыкі мовы Катэгорыя:Славісты СССР Катэгорыя:Славісты Расіі Катэгорыя:Кампаратывісты