Гаскала (літаральна «мудрасць», «эрудыцыя» або «адукацыя»), часта называемая яўрэйскім Асветніцтвам — інтэлектуальны рух сярод яўрэяў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Рух узнік як акрэслены ідэалагічны светапогляд у 1770-х гадах, а яго апошні этап завяршыўся каля 1881 года з уздымам яўрэйскага нацыяналізму.
Назва Гаскала стала стандартнай саманазвай у 1860 годзе, калі яе ўзялі ў якасці дэвіза выдаўцы адэскай газеты «Га-Меліц», але назва Маскілім для актывістаў была распаўсюджана ўжо ў першым выданні «Га-Меасеф» ад 1 кастрычніка 1783 года: яе выдаўцы называлі сябе Маскілім. Uzi Shavit, «An Examination of the Term 'Haskala' in Hebrew Literature». Jerusalem Studies in Hebrew Literature, 1980. .
Гаскала была працягам еўрапейскага Асветніцтва XVIII стагоддзя, але ў цэнтры яе ўвагі быў палітычны статус яўрэяў і іх сувязь з еўрапейскай культурай. Па сутнасці, Гаскала імкнулася выкарыстаць новыя магчымасці эканамічнай, сацыяльнай і культурнай інтэграцыі, якія, сталі даступнымі для яўрэяў у канцы XVIII стагоддзя з ліквідацыяй юрыдычнай дыскрымінацыі.
З канца XVIII стагоддзя ў Берліне яўрэйскія інтэлектуалы і буржуазія прынялі і засвоілі фундаментальныя прынцыпы еўрапейскай філасофіі Асветніцтва — гуманізм, рацыяналізм, універсалізм і секулярызм. Прадвеснікам гэтай новай тэндэнцыі быў нямецка-яўрэйскі філосаф Майсей Мендэльсон (1729—1786), які адстойваў і прасоўваў важнасць такіх каштоўнасцей, як сучасная адукацыя, адкрытасць для грамадства і лаяльнасць да дзяржавы. Самая сутнасць гэтага працэсу заключалася ў пераходзе ад традыцыйнай кансерватыўнай супольнасці, дзе дамінавала рабінская ўлада, да новай, ліберальнай рэспублікі індывідаў, дзе падкрэсліваецца цэнтральнасць асобы і яе права весці сваё жыццё ў адпаведнасці з уласнай інтэрпрэтацыяй нормаў рэлігіі і традыцыіZalkin, Mordechai. «The Relations between the Haskalah and Traditional Jewish Communities». In The History of Jews in Lithuania. Leiden, The Netherlands: Brill, 2019. Pp. 172—184. https://doi.org/10.30965/9783657705757_011.
Рух выступаў супраць яўрэйскай замкнёнасці, заахвочваў прыняцце распаўсюджанага адзення замест традыцыйнага, а таксама працаваў над памяншэннем аўтарытэту традыцыйных грамадскіх інстытутаў, такіх як рабінскія суды і рады старэйшын. Ён рэалізаваў шэраг праектаў культурнага і маральнага абнаўлення, у тым ліку адраджэнне іўрыту для выкарыстання ў свецкім жыцці, што прывяло да павелічэння колькасці іўрыту ў друкаваных выданнях.
У сваіх розных зменах Гаскала адыграла важную, хоць і абмежаваную, ролю ў мадэрнізацыі яўрэяў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Яе актывісты, Маскілім, ініцыявалі і праводзілі грамадскія, адукацыйныя і культурныя рэформы як у дзяржаўнай, так і ў прыватнай сферах. Яна сутыкнулася з супрацівам як традыцыяналісцкай рабінскай эліты, якая спрабавала захаваць старыя яўрэйскія каштоўнасці і нормы, так і радыкальных асіміляцыяністаў, якія жадалі ліквідаваць або мінімізаваць існаванне яўрэяў як адасобленай супольнасці.
Вызначэнні
Ранняя Гаскала На працягу XVIII стагоддзя, асабліва ў другой яго палове, назіраліся прыкметы змен у духоўным жыцці невялікай праслойкі еўрапейскіх яўрэяў. Гэтыя асобы, большасць з якіх належалі да адукаванай эліты, пачалі праяўляць цікавасць да тэм, якія выходзілі за рамкі рабінскага канону. Некаторыя з іх даследавалі сярэднявечную яўрэйскую філасофскую літаратуру; іншыя вывучалі сярэднявечныя і рэнесансныя навуковыя працы, гэта значыць кнігі, напісаныя на іўрыце яўрэйскімі навукоўцамі ў такіх галінах, як матэматыка, астраномія і граматыка іўрыту. Іншыя вывучалі еўрапейскія мовы і чыталі на іх навуковыя працы. Сярод найбольш вядомых гэтых прота-маскілім быў Барух Шык са Шклова.
Акрамя жадання пашырыць свае даследаванні і творчасць, раннія маскілім імкнуліся ўвесці рэформы ў метады вывучэння рэлігійных тэкстаў. Сярод іншага, яны імкнуліся заснаваць вывучэнне Талмуда на пошуку літаральнага сэнсу тэксту. Падобным чынам яны надалі больш увагі вывучэнню Бібліі, грунтуючыся на глыбокім вывучэнні граматыкі іўрыту.
Гэтыя раннія маскілім сталі крыніцай натхнення і легітымнасці для сваіх пераемнікаў.
Літаратурны гурток
Нягледзячы на адсутнасць цэнтралізацыі, маскілім падзялялі пачуццё агульнай ідэнтычнасці і самасвядомасці, заснаваныя на існаванні агульнага літаратурнага канону, які пачаў фармулявацца ў першым локусе Гаскалы ў Берліне. Цэнтральнай задачай руху стала адраджэнне іўрыту як літаратурнай мовы для свецкіх мэтаў (яго аднаўленне як вуснай мовы адбылося значна пазней). Маскілім даследавалі і стандартызавалі граматыку, стваралі незлічоныя неалагізмы і складалі вершы, часопісы, тэатральныя творы і літаратуру ўсіх відаў на іўрыце. Гісторыкі апісвалі рух у асноўным як «Рэспубліку літаратуры», інтэлектуальную супольнасць, заснаваную на друкарнях і чытацкіх таварыствах.
Рэфарматарскі рух Ідэалы Гаскалы былі ўвасоблены ў практычныя крокі праз шматлікія праграмы рэформаў, ініцыяваных мясцовымі і незалежнымі актывістамі, якія дзейнічалі невялікімі групамі або нават паасобку. Удзельнікі руху імкнуліся пазнаёміць свой народ з еўрапейскай культурай, прымусіць яго прыняць народную мову свайго месца пражывання і інтэграваць яго ў больш шырокае грамадства. Яны выступалі супраць яўрэйскай замкнёнасці і самасегрэгацыі, заклікалі яўрэяў адмовіцца ад традыцыйнага адзення на карысць распаўсюджанага і прапаведавалі патрыятызм і лаяльнасць новым цэнтралізаваным урадам. Прыхільнікі Гаскалы імкнуліся аслабіць і абмежаваць юрысдыкцыю традыцыйных грамадскіх інстытутаў — рабінскіх судоў, якія мелі права вырашаць шматлікія грамадзянскія пытанні, і савета старэйшын, які выконваў функцыі свецкага кіраўніцтва. Маскілім успрымалі іх як рэшткі сярэднявечнай дыскрымінацыі. Яны крытыкавалі розныя рысы яўрэйскага грамадства, такія як дзіцячыя шлюбы (траўмаваныя ўспаміны пра саюзы, заключаныя ва ўзросце трынаццаці ці чатырнаццаці гадоў, з’яўляюцца распаўсюджанай тэмай у літаратуры Гаскалы), выкарыстанне анафемы для прымусовага выканання грамадскай волі і канцэнтрацыю практычна толькі на рэлігійных даследаваннях.
У лінгвістычнай галіне маскілім жадалі замяніць дуалізм, характэрны для традыцыйнай ашкеназскай супольнасці, якая размаўляла на ідышы, а яе фармальнай літаратурнай мовай быў іўрыт. Яны грэбавалі ідышам, лічылі яго карумпаваным дыялектам і яшчэ адным сімптомам яўрэйскай галечы. Гэты рух ініцыяваў негатыўнае стаўленне да ідыша, якое захавалася праз шмат гадоў сярод адукаваных людзей, хоць часта яго актывістам даводзілася звяртацца да яго з-за адсутнасці лепшага сродку для звароту да мас. У эканамічным плане маскілім прапаведавалі прадуктыўнасць і адмову ад традыцыйных яўрэйскіх прафесій на карысць сельскай гаспадаркі, рамёстваў і свабодных прафесій.
У пытаннях веры (якія пад ціскам мадэрнізацыі былі адведзены ў асобную сферу «рэлігіі») прыхільнікі руху, ад умераных да радыкалаў, не мелі адзінага звязнага парадку дня. Галоўным крытэрыем, паводле якога яны ацэньвалі іўдаізм, быў рацыяналізм. Іх найважнейшым унёскам стала адраджэнне яўрэйскай філасофіі, як альтэрнатывы містычнай Кабале, якая служыла амаль адзінай сістэмай мыслення сярод ашкеназаў і тлумачальнай сістэмай для захавання рэлігійных абрадаў. Адмова ад Кабалы выклікала надзвычайныя спрэчкі ў традыцыйным грамадстве.
Іншым аспектам было стаўленне руху да гендэрных адносін. Многія з маскілімаў былі выхаваны ў рабінскай эліце, у якой (у адрозненне ад бедных яўрэйскіх мас або багатых старэйшын) мужчыны былі пагружаныя ў традыцыйныя даследаванні, а іх жонкі падтрымлівалі іх фінансава, пераважна вядзеннем бізнесу. Многія з яўрэйскіх асветнікаў былі траўмаваныя ўласным вопытам, горкія ўспаміны пра гэта з’яўляюцца распаўсюджанай тэмай у аўтабіяграфіях. Успрыняўшы сістэму еўрапейскіх буржуазных сямейных каштоўнасцяў, многія з іх імкнуліся кінуць выклік паўматрыярхальнаму парадку рабінскіх сем’яў, які спалучаў адсутнасць яўрэйскай адукацыі для жанчын з раннім шлюбам. Замест гэтага яны настойвалі на тым, каб мужчыны сталі эканамічна прадуктыўнымі, абмяжоўвалі сваіх жонак хатнім асяроддзем, але таксама забяспечвалі ім належную рэлігійную адукацыю.
Развіццё руху Яўрэйскія асветнікі пераследвалі дзве паралельныя мэты: яны заклікалі яўрэяў да акультурацыі і гарманізацыі з сучаснай дзяржавай і патрабавалі, каб яўрэі заставаліся асобнай групай са сваёй уласнай культурай і ідэнтычнасцю. Яны займалі сярэднюю пазіцыю паміж яўрэйскай супольнасцю і навакольным грамадствам, традыцыяй і і сучаснасцю. Адыход ад гэтай хісткай раўнавагі ў любым кірунку азначаў таксама разрыў з яўрэйскім Асветніцтвам.
Палітычная праграма Гаскалы грунтавалася на падобным падыходзе. Яна выступала супраць замкнёнай супольнасці мінулага, але імкнулася да захавання моцнай яўрэйскай структуры (дзе яны самі былі б лідарамі і заступнікамі перад дзяржаўнымі ўладамі); асветнікі нават не былі цалкам згодныя з грамадзянскай эмансіпацыяй, і многія з іх ставіліся да яе з асцярожнасцю, часам з трывогай. У сваіх працах яны праводзілі рэзкую мяжу паміж сабой і тымі, каго яны называлі «псеўдамаскілім» — тымі, хто прыняў каштоўнасці Асветніцтва і свецкія веды, але не імкнуўся ўраўнаважыць іх са сваёй яўрэйскасцю, а хутчэй імкнуўся да поўнай асіміляцыі. Такія элементы падвяргаліся крытыцы і высмейванню не менш, чым старыя рабінскія ўлады, якім супрацьстаяў рух. Не было рэдкасцю, што яго прыхільнікі станавіліся кансерватыўным элементам, які змагаўся з далейшым размываннем традыцый: у Вільні Самуэль Іосіф Фуэн ператварыўся з прагрэсівіста ў праціўніка больш радыкальных элементаў на працягу аднаго пакалення.
Аналагічным чынам, тыя, хто адмовіўся ад аптымістычнага, ліберальнага бачання інтэграцыі яўрэяў (хоць і як згуртаванай супольнасці) у больш шырокае грамадства на карысць паўнавартаснага яўрэйскага нацыяналізму або радыкальных рэвалюцыйных ідэалогій, таксама парвалі з Гаскалой. Яўрэйскія нацыянальныя рухі Усходняй Еўропы здзекліва разглядалі яе як наіўную, ліберальную і асіміляцыянісцкую ідэалогію, якая падтрымлівае замежныя культурныя ўплывы, падточвае яўрэйскую нацыянальную свядомасць і абяцае ілжывыя надзеі на роўнасць у абмен на духоўнае занявольванне. Гэты крытычны погляд на Гаскалу распаўсюджвалі нацыяналістычныя мысляры і гісторыкі, пачынаючы ад Перца Смаленскага, Ахад Ха-Ама, Сямёна Дубнова і інш. Калісьці ён быў распаўсюджаны ў ізраільскай гістарыяграфіі.
Асноўным фактарам, які заўсёды характарызаваў гэты рух, была яго слабасць і залежнасць ад значна больш магутных элементаў. Яго прыхільнікамі ў асноўным былі збяднелыя інтэлектуалы, якія зараблялі на жыццё прыватным рэпетытарствам і падобнымі рэчамі; мала хто меў стабільную фінансавую базу, і ім патрабаваліся мецэнаты, няхай гэта будуць заможныя яўрэі ці дзяржаўныя ўстановы. Гэтая тройка — улады, яўрэйская абшчынная эліта і маскілім — была аб’яднана толькі амбіцыяй грунтоўнага рэфармавання габрэйскага грамадства. Урад не цікавіўся праектамі Асветніцтва, ён патрабаваў ад яўрэяў ператварыцца ў прадуктыўных, адданых падданых з рудыментарнай свецкай адукацыяй і не больш. Багатыя яўрэі ў асноўным спадзяваліся на паляпшэнне стану свайго народа, якое прывяло б да вызвалення і роўных правоў. Дзяржава і эліта мелі патрэбу ў маскілімах як пасярэдніках і спецыялістах у сваіх намаганнях па правядзенні рэформаў, асабліва ў якасці педагогаў. Аднак актывісты значна больш залежалі ад першых, чым наадварот; расчараванне ад няздольнасці прасоўваць маскільскую праграму ў асяроддзі апатычных яўрэяў, альбо кансерватыўных «фанатыкаў», з’яўляецца распаўсюджанай тэмай у літаратуры руху.
Гаскала на Літве і Беларусі Ужо з канца ХVIII ст. Віленскі Гаон далучыў сваіх блізкіх і паслядоўнікаў да вывучэння спадчыны асветнікаў, а таксама такіх свецкіх дысцыплін і навук, як астраномія і матэматыка.
Беларускае мястэчка Шклоў стала цэнтрам Гаскалы, дзе маскілім маглі прысвяціць сябе вучобе, літаратуры і стварэнню праграм адраджэння яўрэйскага грамадства шляхам пераходу да заняткаў сельскай гаспадаркай. Радыкальныя ідэі і зварот некаторых з іх у хрысціянства зрабілі маскілім непапулярнымі ў большасці расійскіх яўрэяў.