Масавыя катаванні ў Беларусі — сістэматычныя і мэтанакіраваныя акты гвалту, жорсткага, бесчалавечнага і прыніжальнага для годнасці абыходжання з грамадзянамі з боку сілавых структур Рэспублікі Беларусь, якія набылі беспрэцэдэнтны маштаб пасля фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года.

Паводле шматлікіх публікацый са спасылкай на сведкаў і пацярпелых ад падаўлення беларускіх пратэстаў 2020 года, падзеі суправаджаліся надзвычайным міліцэйскім гвалтам і сістэматычным парушэннем правоў чалавека на ўсіх этапах працэсу затрымання, уключаючы шырокае прымяненне празмернай фізічнай сілы, катаванняў, адмову ў медыцынскай дапамозе, псіхалагічны гвалт і пагрозы згвалтаваннем. У далейшых дакладах Фонду правоў чалавека, Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў і незалежных праваабарончых ініцыятыў была дадзена прававая кваліфікацыя гэтых падзей як злачынстваў супраць чалавечнасці, паколькі яны ўяўлялі сабой шырокамаштабны і сістэматычны напад на цывільнае насельніцтва пры падтрымцы і па прамым загадзе дзяржаўных уладаў. Ужо 1 верасня 2020 года ў афіцыйнай заяве Упраўлення па правах чалавека ААН згадвалася больш за 450 задакументаваных выпадкаў катаванняў і жорсткага абыходжання з затрыманымі, у тым ліку сексуальнага гвалту.

У 2024 годзе Камітэт ААН супраць катаванняў апублікаваў даклад, у якім прыйшоў да неабвержнай высновы аб тым, што прымяненне катаванняў з'яўляецца сістэматычнай дзяржаўнай практыкай у Беларусі. Гэтыя дзеянні сілавікоў, якія карыстаюцца поўнай беспакаранасцю, могуць быць кваліфікаваныя як злачынствы супраць чалавечнасці.

Перадумовы і пачатак масавага гвалту

Дзявятага жніўня 2020 года, адразу пасля заканчэння галасавання на прэзідэнцкіх выбарах, якія беларускае грамадства і апазіцыя палічылі сфальсіфікаванымі, у Мінску і іншых буйных гарадах Беларусі пачалі фармавацца масавыя сходы пратэстоўцаў. У наступныя ночы першапачаткова мірныя акцыі пратэсту перараслі ў поўнамаштабнае супрацьстаянне паміж мітынгоўцамі і беларускімі сілавікамі. Толькі за першыя чатыры дні былі арыштаваныя больш за 7000 чалавек. Адкрытая канфрантацыя працягвалася на працягу некалькіх дзён, пасля чаго пратэсты набылі выключна мірны характар (маршы салідарнасці, жаночыя і студэнцкія маршы). Дзяржава адказала на мірныя пратэсты хваляй масавых рэпрэсій, якія ўключалі ў сябе брутальныя затрыманні, збіцці, выкарыстанне спецсродкаў (светлашумавых гранат, гумовых куляў, вадамётаў) і сістэматычныя катаванні ў месцах зняволення.

Гвалт насіў высокаарганізаваны характар і кіраваўся непасрэдна найвышэйшымі службовымі асобамі дзяржавы. Аляксандр Лукашэнка пазней публічна прызнаваў, што асабіста аддаваў загады на жорсткія дзеянні сілавікоў, заяўляючы ўвосень 2020 года аб тым, што ў палон нікога не бяруць, і загадваючы сілавікам дзейнічаць такім чынам, каб пратэстоўцы сыходзілі «як мінімум без рук». На аўдыязапісах, апублікаваных ініцыятывай былых сілавікоў «BYPOL», тагачасны намеснік міністра ўнутраных спраў Мікалай Карпянкоў прама трансляваў падначаленым загад выкарыстоўваць зброю на паражэнне, каб калечыць і забіваць удзельнікаў акцый. Ён таксама распавядаў пра стварэнне спецыяльных лагераў, абнесеных калючым дротам, для доўгатэрміновай ізаляцыі палітычна актыўных грамадзян. Былы міністр унутраных спраў Юрый Караеў таксама аддаваў указанні на фізічнае знішчэнне пратэстоўцаў, называючы іх «тварамі» і галоўнай пагрозай дзяржаве.

У той жа час вышэйшыя службовыя асобы публічна адмаўлялі факты катаванняў. Аляксандр Лукашэнка называў інфармацыю пра збіцці «фэйкам» і сцвярджаў, што сінякі пратэстоўцам «намалявалі сіняй фарбай». Старшыня Савета Рэспублікі Наталля Качанава заяўляла, што ніхто не пацярпеў, а намеснік міністра ўнутраных спраў Аляксандр Барсукоў, выходзячы з ізалятара на Акрэсціна, сцвярджаў, што «нікога не білі». Аднак, дзякуючы працы «Альянсу расследавальнікаў Беларусі» і хакераў з групоўкі «Кіберпартызаны», была ўзламаная ўнутраная база МУС «102», якая фіксуе паведамленні медыкаў аб цялесных пашкоджаннях. Толькі за перыяд з 9 па 13 жніўня ў базе было знойдзена каля 600 запісаў з падрабязным апісаннем цяжкіх траўмаў затрыманых, у тым ліку 101 чэрапна-мазгавая траўма, 43 пераломы, і сотні іншых пашкоджанняў.

Затрыманні і транспарціроўка Парушэнні правоў чалавека пачыналіся ўжо на самым першым этапе. Сілавікі (пераважна супрацоўнікі АМАПа, унутраных войскаў і асобы ў цывільным без апазнавальных знакаў — так званыя «ціхары») дзейнічалі з максімальнай агрэсіяй і непрапарцыйным выкарыстаннем сілы. Грамадзян, у тым ліку выпадковых мінакоў, жанчын, непаўналетніх і асоб сталага ўзросту, жорстка збівалі гумовымі дубінкамі, нагамі і рукамі, пасля чаго закідвалі ў аўтазакі і мікрааўтобусы без нумарных знакаў. Затрыманні часта насілі характар выкраданняў: сілавікі хавалі свае твары пад балаклавамі, не прадстаўляліся і не называлі прычын абмежавання свабоды.

У транспартных сродках практыкавалася масавае збіццё і пачатковыя этапы катаванняў. Затрыманых прымушалі стаяць на каленях на падлозе, упіраючыся галавой у сядзенні або ў падлогу, рукі жорстка фіксаваліся за спінай пластыкавымі будаўнічымі сцяжкамі, якія моцна перацягвалі запясці. Гэта выклікала парушэнне кровазвароту, аняменне і доўгатэрміновыя пашкоджанні нерваў і сухажылляў. З-за недахопу месца людзейк часта ўкладвалі на падлогу «штабелямі» ў некалькі слаёў (адно на аднаго). У аддзяленнях аўтазакаў («стаканах»), разлічаных выключна на аднаго чалавека (плошчай каля 1-1,5 квадратных метра), змяшчалі па пяць-шэсць асоб. У такіх умовах востра не хапала кіслароду, людзі задыхаліся і часта гублялі прытомнасць. Вентыляцыя не ўключалася нават у летнюю спякоту, а ў халодны час года дзверы аўтазакаў наўмысна адчынялі, каб затрыманыя мерзлі.

Пры транспарціроўцы сілавікі праводзілі незаконныя дагляды тэлефонаў. Калі чалавек адмаўляўся назваць пароль, яго пачыналі жорстка катаваць, у тым ліку з выкарыстаннем электрашокераў і дубінак, пагражалі прастрэліць калені або згвалціць. Тых, у каго знаходзілі падпіскі на незалежныя Telegram-каналы або фота з пратэстаў, пазначалі фарбай з балончыкаў (малявалі крыжы на спіне, ілбе ці вопратцы). Гэтая пазнака служыла своеасаблівым сігналам для іншых сілавікоў аб неабходнасці прымянення да дадзенага чалавека асабліва жорсткіх катаванняў пры выгрузцы ў пастарунках. Таксама асобнай жорсткасці падвяргаліся людзі з нацыянальнай сімволікай (бела-чырвона-белымі сцягамі, гербам «Пагоня»), татуіроўкамі, доўгімі валасамі або дрэдамі. На падлозе аўтазакаў і РУУС часта рассцілалі нацыянальныя сцягі і прымушалі затрыманых таптацца па іх.

Катаванні ў раённых упраўленнях унутраных спраў (РУУС) Пры выгрузцы ў раённых упраўленнях унутраных спраў горада Мінска (Савецкім, Фрунзенскім, Цэнтральным, Маскоўскім, Кастрычніцкім, Партызанскім і іншых) затрыманых праганялі праз так званыя «калідоры смерці» або «калідоры ганьбы» — строй супрацоўнікаў міліцыі і АМАПа, якія з абодвух бакоў наносілі ўдары дубінкамі, нагамі і шчытамі па ўсіх частках цела людзей, што прабягалі міма. Тых, хто спатыкаўся і падаў, працягвалі жорстка збіваць на зямлі.

З-за вялікай колькасці затрыманых іх размяшчалі ў непрыстасаваных для гэтага месцах: у адкрытых унутраных дворыках, неацяпляемых гаражах, спартыўных і актавых залах, цірах і падвалах. Людзей прымушалі стаяць на так званай «расцяжцы» (ногі максімальна шырока, рукі высока на сцяне, галава ўніз) або стаяць на каленях з упёртай у бетонную падлогу галавой і рукамі, звязанымі за спінай (пазіцыя «ластаўка»). У такіх ненатуральных і пакутлівых позах грамадзян утрымлівалі па 15—24 гадзіны. Любая спроба змяніць позу, павярнуць галаву ці папрасіць вады жорстка каралася ўдарамі дубінкай па суставах, нырках, галаве або спіне.

Падчас знаходжання ў РУУС затрыманым цалкам не давалі ежы на працягу некалькіх сутак. Доступ да пітной вады быў максімальна абмежаваны (часта выдавалася адна-дзве пластыкавыя бутэлькі на дзясяткі чалавек). У наведванні прыбіральні адмаўлялася, з-за чаго многія, у тым ліку сталыя людзі і жанчыны, былі вымушаныя спраўляць натуральныя патрэбы прама пад сябе на вачах у іншых і пад здзекі сілавікоў. Медыцынская дапамога практычна не надавалася нават пры відавочных пераломах, чэрапна-мазгавых траўмах і прыступах эпілепсіі або сардэчных хвароб. Хуткую дапамогу выклікалі толькі ў крытычных станах, калі чалавек знаходзіўся на мяжы смерці.

Допыты ў РУУС суправаджаліся гвалтам і патрабаваннем падпісаць загадзя сфальсіфікаваныя пратаколы аб адміністрацыйных правапарушэннях (часцей за ўсё па артыкуле 23.34 КаАП РБ). За адмову падпісаць дакумент не гледзячы чалавека пачыналі катаваць. Пры гэтым супрацоўнікі РУУС і АМАПа спаборнічалі ў жорсткасці, прымушаючы затрыманых спяваць дзяржаўны гімн або выкрыкваць лозунгі ў падтрымку Аляксандра Лукашэнкі.

Аналіз уцечкі з базы звестак «102 МУС» паказаў, што масавыя збіцці адбываліся пад кіраўніцтвам канкрэтных начальнікаў РУУС. Зафіксаваныя выпадкі збіцця: у Ленінскім РУУС (начальнік Віталь Капілевіч), у Заводскім РУУС (Кірыл Кіслоў), Кастрычніцкім (Аляксандр Рыдзецкі), Маскоўскім (Сяргей Варэйка), Савецкім (Сяргей Каліннік), Першамайскім (Андрэй Бакач), Партызанскім (Дзмітрый Бурдзюк), Цэнтральным (Артур Шахлай) і Фрунзенскім РУУС (Аляксандр Палулех). Таксама ў збіццях удзельнічалі супрацоўнікі ДАІ пад кіраўніцтвам Сяргея Бабіча.

Умовы і катаванні на Акрэсціна і ў Жодзіне

Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў (ЦІП) і Ізалятар часовага ўтрымання (ІЧУ) у завулку Акрэсціна ў Мінску, а таксама Следчы ізалятар і ІЧУ ў горадзе Жодзіна сталі асноўнымі месцамі масавых катаванняў і бесчалавечнага ўтрымання палітычных зняволеных. У жніўні 2020 года праз ЦІП на Акрэсціна, разлічаны на 110 чалавек, за некалькі дзён прайшло больш за тры тысячы затрыманых.

Камеры былі перапоўненыя ў 5—10 разоў: у чатырохмясцовыя камеры змяшчалі да 40—50 чалавек. З-за недахопу кіслароду сцены былі мокрымі ад кандэнсату, дыхаць было практычна немагчыма, людзі гублялі прытомнасць. Сон быў магчымы толькі стоячы або па чарзе на бетоннай падлозе. Наглядчыкі катэгарычна адмаўляліся адчыняць вокны для ветрання. Наадварот, у якасці метаду катавання ў перапоўненыя душныя камеры на падлогу вылівалі вёдры вады з высокай канцэнтрацыяй хлоркі (хлорнай вады). Ядавітыя выпарэнні выклікалі апёкі дыхальных шляхоў і вачэй, людзі пачыналі задыхацца і кашляць.

З восені 2020 года кіраўніцтва МУС, у прыватнасці, па ініцыятыве Івана Кубракова і Аляксандра Барсукова, пачало свядома і сістэматычна пагаршаць умовы ўтрымання для асоб, арыштаваных па палітычных матывах. Гэтая практыка ўключала поўнае адабранне матрацаў, падушак і пасцельнай бялізны; забарону сядзець і ляжаць на ложках з 6:00 да 22:00; пазбаўленне прагулак і магчымасці прыняць душ. Ноччу ў камерах пастаянна гарэла яркае святло, а наглядчыкі будзілі арыштаваных па два-тры разы за ноч (прыкладна ў 2:00 і 4:00), прымушаючы ўскокваць, называць сваё прозвішча і артыкул. Гэта з'яўляецца класічнай формай катавання дэпрывацыяй сну.

Былі цалкам забароненыя перадачы ад сваякоў: людзі не маглі атрымаць зменную бялізну, сродкі гігіены (у тым ліку зубныя шчоткі, мыла і туалетную паперу), цёплыя рэчы і нават жыццёва неабходныя лекі. У зімовы перыяд у камерах часта наўмысна адключалі ацяпленне, прымушаючы людзей мерзнуць на бетоннай падлозе. У выніку антысанітарыі і адсутнасці вентыляцыі ў камерах хутка распаўсюджваліся вошы, блашчыцы і інфекцыйныя захворванні, у тым ліку COVID-19. Хворых не ізалявалі ад здаровых, медыцынская дапамога не надавалася, што прыводзіла да масавага заражэння ўсіх зняволеных.

Сексуалізаваны гвалт і катаванні жанчын