Этнаграфі́чны а́тлас заходнеру́скіх губе́рняў і сусе́дніх абласце́й (, ) — маштабны картаграфічны і статыстычны твор, выдадзены ў 1863 годзе ў Санкт-Пецярбургу расійскім ваенным статыстыкам і этнографам, палкоўнікам Генеральнага штаба Р. Ф. Эркертам. З’яўляецца адным з найважнейшых дакументаў афіцыйнай расійскай этнастатыстыкі перыяду паўстання 1863—1864 гадоў, створаным з мэтай абгрунтавання «рускага» характару Паўночна-Заходняга і Паўднёва-Заходняга краёў Расійскай імперыі.

Атлас адрозніваўся відавочнай тэндэнцыйнасцю ў вызначэнні этнічнай прыналежнасці беларусаў. Кіруючыся ідэалагічнымі матывамі, Р. Ф. Эркерт штучна класіфікаваў мясцовае насельніцтва выключна паводле канфесійнай прыкметы, залічваючы ўсіх праваслаўных да «рускіх», а ўсіх беларусаў-каталікоў — да палякаў, пры гэтым катэгарычна адмаўляючы само існаванне «каталіцкага беларуса».

У 1864 годзе ў якасці тэкставага дадатку і тлумачэння да атласа выйшла кніга «Взгляд на историю и этнографию западных губерний России».

Гістарычны кантэкст і мэта стварэння

Выданне атласа супала ў часе з паўстаннем 1863—1864 гадоў, калі ў Расійскай імперыі рэзка абвастрылася пытанне аб нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва заходніх ускраін. Расійская ўлада і бюракратычныя інстытуты мелі вострую патрэбу ў статыстычных даных, якія б даказвалі еўрапейскай і ўнутранай супольнасці, што большасць насельніцтва края з’яўляецца «рускім», а не польскім. Р. Ф. Эркерт, які быў супрацоўнікам Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства і немцам па паходжанні, узяўся за задачу класіфікацыі мясцовага насельніцтва, абапіраючыся на даныя папярэдніх даследаванняў, у тым ліку на парафіяльныя спісы П. І. Кёпена.

Выданне адразу пабачыла свет у дзвюх версіях — на рускай і французскай мовах (апошняя пад назвай «Atlas ethnographique des Provinces habitées en totalité on en partie par des Polonais»). Французскае выданне мела выразную знешнепалітычную мэту: як адзначаў сам Р. Ф. Эркерт, яно павінна было «супрацьстаяць ілжывым і прэтэнцыёзным сведчанням польскіх пісьменнікаў» у вачах еўрапейскай супольнасці і фактычна давала выгадную расійскаму ўраду этнаграфічную карціну на землях былой Рэчы Паспалітай.

Метадалогія Галоўным крытэрыем для вызначэння этнічнай прыналежнасці ў атласе Р. Ф. Эркерта стала канфесійная прыналежнасць. Аўтар лічыў такі падыход «самым правільным» і прапанаваў лічыць рускімі ўсё ўсходнеславянскае насельніцтва, якое спавядала праваслаўе, а палякамі — усіх каталікоў.

Р. Ф. Эркерт катэгарычна адмаўляў існаванне «каталіцкага беларуса». У сваім даследаванні ён сцвярджаў:

Такім чынам, Р. Ф. Эркерт аб’яднаў велікарусаў, беларусаў і ўкраінцаў («маларусаў») у адну пануючую групу «рускіх», супрацьпаставіўшы ім палякаў і ўласна літоўцаў, якіх ён падзяліў на літвінаў і жмудзінаў.

Этнаграфічны падзел беларусаў

Нягледзячы на аб’яднанне ў адзінае «славянскае племя», унутры яго Р. Ф. Эркерт паспрабаваў вылучыць асобныя рэгіянальныя групы беларусаў. У сваіх працах ён падзяліў этнічную тэрыторыю беларусаў на тры часткі і, адпаведна, тры групы. Да першай групы ён аднёс так званых «сапраўдных беларусаў», якія насялялі Віцебскую, Магілёўскую, усходнюю частку Мінскай і заходнюю частку Смаленскай губерняў. Другую групу склалі «чарнарусы», якія жылі ў заходняй частцы Мінскай і паўночнай частцы Гродзенскай губерняў. Пры гэтым Р. Ф. Эркерт адзначаў, што само насельніцтва сябе так не называе, як і не называе сябе беларусамі, і што мясцовая польская шляхта называе іх «літоўцамі». Трэцяя група — «падляшане» — насяляла заходнюю частку Гродзенскай губерні і лічылася даследчыкам найбольш апалячанай часткай беларусаў.

Насельніцтва поўдня Гродзенскай і Мінскай губерняў (Заходняга Палесся) Р. Ф. Эркерт, абапіраючыся на лінгвістычныя прыкметы, аднёс да «русінаў» — успрымаючы іх як частку маларусаў (украінцаў).

На картах атласа Р. Ф. Эркерт не распаўсюджваў свае даследаванні за межы Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губерняў ва ўсходнім кірунку. Пры гэтым дэмаркацыйная лінія паміж беларусамі і «літвінамі» была праведзена ім прыблізна па лініі Ліда — Ашмяны — Смаргонь. У той жа час такія гарады, як Пружаны, Кобрын і Брэст (Брэст-Літоўск), былі цалкам аднесены да ўкраінскіх этнічных тэрыторый, што пасля неаднаразова аспрэчвалася беларускімі даследчыкамі, у прыватнасці М. В. Доўнар-Запольскім.

Крытыка Тэндэнцыйная метадалогія Р. Ф. Эркерта і штучнае вылучэнне некаторых этнічных груп выклікалі жорсткую крытыку нават з боку расійскіх даследчыкаў таго часу. Афіцэр Генеральнага штаба і ўраджэнец Гродзеншчыны П. В. Баброўскі паказваў на памылковасць атаясамлення ўсіх каталікоў з палякамі, даказваючы, што галоўнай прыкметай нацыянальнасці з’яўляецца родная мова. Даследчык С. В. Шалковіч звярнуў увагу на штучнасць тэрміна «чарнарусы», адзначыўшы, што такога племені ў рэчаіснасці не існуе, а назва сустракаецца выключна ў польскай гістарычнай літаратуры.

Нягледзячы на крытыку, атлас Р. Ф. Эркерта, нараўне з працамі А. Ф. Рыціха, надоўга замацаваў у расійскай імперскай статыстыцы традыцыю вызначэння этнічнасці праз канфесію, што неаднаразова прыводзіла да скажэння рэальнай этнадэмаграфічнай карціны ў Беларусі і суседніх краінах.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі Катэгорыя:Дэмаграфія Расійскай імперыі Катэгорыя:Кнігі па гісторыі Беларусі Катэгорыя:Картаграфія Катэгорыя:Творы 1863 года Катэгорыя:Атласы Расійскай імперыі